TÜBİTAK Projelerinde Yapay Zeka Beyan Yükümlülüğü ve Etik İhlal Sorumluluğu (2026)

ChatGPT, Claude, Gemini, DeepSeek gibi üretken yapay zekâ (ÜYZ) araçlarının akademik araştırmalarda yaygın kullanımı, beraberinde yepyeni bir hukuki sorumluluk alanı yaratmıştır: yapay zekâ kullanımının beyan edilmesi yükümlülüğü ve buna aykırı davranışların doğurduğu etik ihlal sonuçları.

TÜBİTAK destekli projelerde bu sorumluluk iki kademeli olarak işler:

Etik ve Disiplin Hükümleri Boyutu: YÖK Genel Kurulu tarafından kabul edilen "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber" (Mayıs 2024) ve Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi (Değişik: 28/8/2025) çerçevesinde değerlendirilir.
TÜBİTAK Boyutu: TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) Yönetmeliği m. 9 kapsamındaki "Uydurma", "Aşırma", "Kabul ve taahhüt beyanlarına uymama" etik ihlal türleri çerçevesinde değerlendirilir.

Beyan eksikliği veya yanıltıcı beyan halinde, araştırmacı AYEK yaptırımı (1-5 yıl arası destek yasağı), üniversite disiplin cezası ve akademik unvanın geri alınması gibi ağır sonuçlarla karşılaşabilir. Bu rehber, TÜBİTAK projelerinde yapay zekâ kullanımının beyan yükümlülüğünü ve hukuki sorumluluk haritasını mevzuata dayalı olarak ortaya koyar.

Üretken Yapay Zeka (ÜYZ) Nedir? Akademik Bağlamı

Üretken yapay zekâ; doğal dil işleme (LLM), görüntü-ses sentezi, kod oluşturma ve veri analizi gibi alanlarda insan benzeri çıktı üretebilen sistemlerdir. Akademik kullanım örnekleri:

Metin üretimi: Giriş yazımı, literatür özeti, parafraz, dil-üslup düzeltme.
Kod üretimi: Veri analizi script'leri, R/Python kodu, simülasyon.
Görüntü/grafik: Şekil oluşturma, infografik tasarımı.
Çeviri: Yabancı dilde yayın için çeviri ve dil kontrolü.
Literatür taraması: Atıf önerisi, özet çıkarımı.

Bu kullanımların her biri şeffaf beyan gerektirir. Aksi halde yapay zekâ halüsinasyonu (var olmayan referans, hayali yazar, sahte DOI) gibi olgular ortaya çıkar ve etik ihlal tespiti doğar. Konuya ilişkin "yapay zeka halüsinasyonu ve uydurma kaynak konusundaki yazımız" da incelenebilir.

YÖK Üretken Yapay Zekâ Etik Rehberi (2024) – Temel İlkeler

YÖK Genel Kurulu, Mayıs 2024'te "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber"i kabul etmiştir. Rehber, 4 ana başlık + SSS yapısındadır:

1. ÜYZ'nin Bilimsel Araştırma ve Yayında Etik Boyutu

Rehber, ÜYZ'nin "araştırmacı yerine sorumluluk üstlenememesi" gerçeğine dayalı olarak şu ilkeyi getirir:

"ÜYZ, bir araştırmacı gibi nihai çalışmanın sorumluluğunu üstlenemez; bu nedenle bilimsel çalışmalarda yazar olarak listelenemez."

2. Temel Etik Değerler ve İlkeler

Şeffaflık: ÜYZ kullanımının açıkça beyan edilmesi.
Dürüstlük: ÜYZ çıktısının olduğu gibi kabul edilmeyip kontrol edilmesi.
Özen: Halüsinasyon riskine karşı tedbir alınması.
Adalet ve saygı: Önyargı (bias) ve ayrımcılık riskine dikkat.
Gizlilik: Veri gizliliği ve mahremiyet korunması.
Hesap verebilirlik: Nihai sorumluluğun yazarda olması.

3. Riskler ve Etik Sorunlar

Yapay zekâ halüsinasyonu: Var olmayan kaynaklar, hayali yazarlar.
Veri sızıntısı: Hassas araştırma verisinin ÜYZ servislerine yüklenmesiyle gizliliğin ihlali.
Önyargı: Eğitim verisindeki ayrımcılığın çıktıya yansıması.
Telif hakkı: ÜYZ tarafından üretilen içeriğin telif statüsü belirsizliği.

4. Tavsiyeler

ÜYZ'nin çeviri/dil kontrolü için kullanılması halinde, nihai metin denetimi araştırmacıya aittir.
Atıf zincirinin ÜYZ çıktısı için ayrıca doğrulanması.
Beyan formu ile ÜYZ kullanımının açıkça raporlanması.

TÜBİTAK Tarafında Yapay Zeka Kullanımı – AYEK Yönetmeliği Çerçevesi

TÜBİTAK'ın 2024 yılında yayımladığı duyurulara göre, TÜBİTAK destekli projelerde ÜYZ kullanımı yasak değildir; ancak kullanımı şeffaf beyan gerektirir. Beyan edilmeyen veya yanıltıcı beyan içeren kullanımlar AYEK Yönetmeliği m. 9 kapsamına girer:

İlgili Etik İhlal Türleri (AYEK Yönetmeliği m. 9)

| ÜYZ Kullanım Hali | İlgili Etik İhlal Türü | Yaptırım (m. 10/3) |

| ÜYZ tarafından üretilen "uydurma" referans, hayali yazar, var olmayan DOI | Uydurma (m. 9/a) | 1 yıl – 5 yıl |

| ÜYZ ile parafraz yaparak başkasının fikrini sahiplenme | Aşırma (m. 9/c) | 1 yıl – 5 yıl |

| ÜYZ kullanımının beyan edilmemesi (taahhütname ihlali) | Kabul ve taahhüt beyanlarına uymama (m. 9/h) | 1 yıl – 3 yıl |

| ÜYZ ile sahte veri/tablo üretilmesi | Çarpıtma (m. 9/b) | 1 yıl – 5 yıl |

| Hakem değerlendirme sürecinde gizli dosyayı ÜYZ'ye yükleme | Görevi ihmal/kötüye kullanma (m. 9/ı) | 1 yıl – 5 yıl |

Kasıt veya Ağır İhmal Şartı

AYEK Yönetmeliği m. 10/2 uyarınca yaptırım uygulanabilmesi için fiilin kasıt ya da ağır ihmal sonucu gerçekleşmesi ve "inandırıcı ve yeterli belgelerle" ispatı şarttır. Bu çerçevede:

Halüsinasyon savunması: Araştırmacının ÜYZ çıktısını sorgulamaksızın kullanması, "ağır ihmal" olarak değerlendirilebilir (kasıt yoksa bile).
Beyan etmeme savunması: Beyan formunun TÜBİTAK proje önerisinde imzalanmış olması halinde, beyan ihmali doğrudan taahhüde aykırılık doğurur.

Detaylı bilgi için TÜBİTAK AYEK kararına itiraz başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz

Beyan Yükümlülüğünün Kapsamı – Pratik Çerçeve

Hangi Aşamada Beyan Edilmeli?

Proje önerisi aşamasında: Çağrı duyurusunda istenen ÜYZ beyan kutucuğu doldurulmalı; ÜYZ kullanım amacı (literatür, metin yazımı, kod, çeviri vb.) belirtilmelidir.
Gelişme raporu aşamasında: Rapor dönemi içinde başlatılan veya değişen ÜYZ kullanımı ek olarak raporlanmalıdır.
Yayın aşamasında: Proje çıktısı yayın/tezde, dergi politikasına uygun olarak ÜYZ kullanımı "Methods" veya "Acknowledgments" bölümünde belirtilmelidir.

Beyan Edilmesi Gereken Hususlar

Kullanılan ÜYZ aracının adı ve sürümü (örn. "ChatGPT-4 / Claude Opus 4.6").
Kullanım amacı (örn. literatür özeti, dil kontrolü, kod üretimi).
Kullanım kapsamı (örn. "Sadece dil düzeltme", "Veri analizi script'i").
Çıktı üzerindeki insan denetimi (örn. "Yazarlar tarafından satır satır gözden geçirilmiştir").

Beyan Edilmemesi Gereken (Yasak) Kullanımlar

ÜYZ'nin yazar olarak listelenmesi (YÖK Rehberi açıkça yasaklar).
ÜYZ ile hayali veri üretimi (sahtecilik/uydurma sayılır).
Hakem incelemesi sürecinde başkasına ait makaleyi izinsiz ÜYZ'ye yüklemek (AYEK m. 9/ı; aynı zamanda 6698 sayılı KVKK ve 5237 sayılı TCK m. 239 kapsamında ticari sır ihlali olabilir).

Yapay Zekanın Yol Açtığı Tipik Etik İhlal Senaryoları

Senaryo 1: Uydurma Referans (Halüsinasyon)

Araştırmacı, ChatGPT'den literatür özeti istemiş; üretilen metinde var olmayan DOI ve hayali yazar ile bir kaynak listelenmiştir. Yayın sonrası gözden geçirici tarafından fark edilen durum AYEK'e taşınır.

Sonuç: AYEK Yönetmeliği m. 9/a (Uydurma) kapsamında, 1-5 yıl arası destek yasağı; m. 7/6 uyarınca Başkan'ın 1/3 oranında artırma yetkisi; tekerrür halinde m. 10/9 ile süre yarısı kadar artar.

Senaryo 2: Beyan Edilmemiş Parafraz

Doktora tezinde, ChatGPT ile başka bir tezden parafraz yapılmış; intihal yazılımları parafraz nedeniyle uyarı vermemiştir. Ancak konunun uzmanı fikirsel intihali tespit etmiştir.

Sonuç: AYEK Yönetmeliği m. 9/c (Aşırma) ve YÖK Yönergesi m. 4/1/a (İntihal) çerçevesinde paralel iki süreçtir.

Senaryo 3: Hakem Sürecinde Gizli Dosya Sızıntısı

TÜBİTAK 1001 panelinde görevli hakem, değerlendirme için kendisine gönderilen proje önerisini özetlemek üzere ChatGPT'ye yükler. Bu durum, TÜBİTAK Yönetmeliği ile imzalanan gizlilik sözleşmesi ve YÖK Yönergesi m. 4/2/d ("incelemekle görevli olunan eserdeki bilgileri izinsiz paylaşmak") ihlalidir.

Sonuç: AYEK Yönetmeliği m. 9/ı (Görevi ihmal veya kötüye kullanma) ile 1-5 yıl yaptırım; ayrıca KVKK ve TCK kapsamında suç teşkil edebilir.

Senaryo 4: ÜYZ ile Sahte Görsel/Veri

Araştırmacı, deney sonucu çıkmadığı için ÜYZ ile sahte mikroskop görüntüsü veya sahte grafik üretmiştir.

Sonuç: AYEK Yönetmeliği m. 9/a (Uydurma) ve m. 9/b (Çarpıtma) çerçevesinde en üst dereceden yaptırım. Aynı zamanda TCK m. 204-206 (resmi belgede sahtecilik) kapsamında ceza davasına konu olabilir; bu halde m. 11 uyarınca zamanaşımı durur.

Beyan Yükümlülüğüne Aykırılığın Hukuki Sonuçları

AYEK Yaptırımı: Yönetmelik m. 10/3 uyarınca 6 ay – 5 yıl arası destek yasağı, kuruma "gizli belge" bildirim.
TÜBİTAK Desteklerinden Mahrumiyet: Yürütülen projelerden çıkarma, PTİ ve burs iadesi.
Üniversite Disiplin Cezası: YÖK Yönergesi m. 10/1 uyarınca 2547 sayılı Kanun çerçevesinde uyarma-kınama-aylıktan kesme-kademe ilerlemesinin durdurulması-meslekten çıkarma.
Akademik Unvan İptali: YÖK Yönergesi m. 10/2 uyarınca doçentlik/profesörlük unvanının geri alınması değerlendirilebilir.
Cezai Sorumluluk: Sahte veri/belge halinde TCK kapsamında suç; ÜYZ'ye gizli proje yüklenmesi halinde KVKK ve sır ihlali.
Hukuki Sorumluluk: Yayın geri çekme, telif ihlali davaları, iş sözleşmesi feshi.

Konuya ilişkin diğer içeriklerimiz:

Savunma Stratejisi

ÜYZ kaynaklı AYEK incelemesinde etkili savunma için kritik unsurlar:

Beyan belgelerinin korunması: Proje önerisi, kabul mektubu, yayın taahhütnamesindeki ÜYZ beyan kayıtları.
ÜYZ kullanım log'u: Hangi prompt ile hangi çıktı alındığının tarihli belgesi (ChatGPT history, claude.ai conversation export).
Doğrulama dökümanı: ÜYZ çıktısının manuel olarak doğrulandığını gösteren notlar, e-postalar.
15 günlük itiraz süresi: AYEK Yönetmeliği m. 7/7 uyarınca tebliğden itibaren 15 gün içinde Başkanlığa yazılı itiraz.
60 günlük dava süresi: İYUK m. 7 uyarınca Ankara İdare Mahkemesi'nde iptal davası.
Paralel disiplin süreci yönetimi: Üniversite etik kuruluyla eş zamanlı strateji güdülmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)

TÜBİTAK projelerinde ChatGPT kullanımı yasak mıdır?

Hayır, TÜBİTAK ÜYZ kullanımını yasaklamamıştır. Ancak kullanımının şeffaf beyan edilmesi zorunludur. Beyan edilmeyen veya yanıltıcı beyan içeren kullanım AYEK Yönetmeliği m. 9 kapsamında etik ihlal sayılabilir.

Yapay zekâ yazar olarak listelenebilir mi?

Hayır. YÖK Üretken Yapay Zekâ Etik Rehberi (Mayıs 2024) uyarınca ÜYZ, araştırmacı gibi sorumluluk üstlenemediğinden yazar olarak listelenemez.

ÜYZ ile çeviri yapmak etik ihlal midir?

Hayır, ancak iki şart vardır: (1) Kullanımın şeffaf beyan edilmesi, (2) Son metin denetiminin yazara ait olması. YÖK Rehberi bu hususu açıkça düzenlemiştir.

Hayali referans (halüsinasyon) çıkarsa sorumluluk benim midir?

Evet. Nihai sorumluluk araştırmacıya aittir. ÜYZ çıktısını sorgulamaksızın kullanmak ağır ihmal sayılabilir ve AYEK Yönetmeliği m. 9/a (Uydurma) kapsamında yaptırıma yol açabilir.

TÜBİTAK projesinde hakemken proje önerisini ChatGPT'ye yükleyebilir miyim?

Hayır. Bu davranış gizlilik ihlali sayılır; AYEK Yönetmeliği m. 9/ı (Görevi ihmal/kötüye kullanma) kapsamında 1-5 yıl yaptırım doğurabilir. Ayrıca KVKK ve TCK kapsamında suç teşkil edebilir.

ÜYZ ile literatür özetlemek beyan gerektirir mi?

Evet. Literatür taraması yapay zekâ ile desteklendiyse, kullanılan araç, amaç ve kapsamı yayın/raporun ilgili bölümünde belirtilmelidir.

AYEK soruşturmasında ÜYZ kullanımı kabul edersem yaptırım daha hafif olur mu?

Yönetmelik m. 7/6 uyarınca TÜBİTAK Başkanı, somut olayın niteliğini ve kusurun ağırlığını gözeterek 1/3 oranında azaltma yetkisine sahiptir. İtirafın iyi niyet kapsamında değerlendirilmesi savunulabilir bir argümandır.

Beyan yükümlülüğüne aykırılığa karşı dava süresi nedir?

AYEK yaptırım kararının tebliğinden itibaren önce 15 gün içinde idari itiraz, ardından 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemesi'nde iptal davası açılabilir (İYUK m. 7).

Doktora tezimde ÜYZ kullanmıştım ama beyan etmemiştim. Geriye dönük düzeltebilir miyim?

Mümkündür. Üniversite yönergeleri çerçevesinde gönüllü beyan/düzeltme kabul edilebilir; ancak bu yol etik ihlal incelemesini ortadan kaldırmaz. AYEK Yönetmeliği m. 11 uyarınca 5 yıllık zamanaşımı kapsamındaysanız risk devam eder.

Sonuç ve Hukuki Destek

TÜBİTAK projelerinde yapay zekâ kullanımı yasak olmamakla birlikte, kullanımın şeffaf biçimde beyan edilmesi araştırmacının en kritik yükümlülüklerinden biridir. Beyan yükümlülüğüne aykırılık halinde AYEK yaptırımı, üniversite disiplin cezası ve akademik unvan iptali gibi paralel ve ağır sonuçlar gündeme gelir.

Başarılı bir savunma için:

YÖK Etik Rehberi'nin ilkelerinin proje süreçlerine entegre edilmesi,
ÜYZ kullanım log'larının muhafaza edilmesi,
Beyan formunun her proje önerisinde dikkatle doldurulması,
AYEK soruşturmasında 15 gün ve dava sürecinde 60 gün sürelerinin yönetilmesi,
Paralel YÖK Etik Kurulu süreci ile eş zamanlı strateji güdülmesi,

zorunludur.

Büken Hukuk & Danışmanlık, yapay zekâ kaynaklı etik ihlal iddialarında akademisyen ve araştırmacılara hukuki danışmanlık ve dava takip hizmetleri sunmaktadır. Detaylı bilgi için etik ihlal avukatı ve akademik dava avukatı sayfalarımızı inceleyebilirsiniz.

Yasal Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. Her dosya kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir.