TÜBİTAK ve YÖK Projelerinde Yapay Zeka Kullanımı Uydurma (Fabrication) Etik İhlali Riski

Üretken yapay zekâ (ÜYZ) araçlarının bilimsel araştırmada yaygınlaşmasıyla birlikte TÜBİTAK ve YÖK, kabul (açıklama) beyanını etik çerçevenin temel unsuru hâline getirmiştir. Bu beyan; yalnızca biçimsel bir bildirim değil, aynı zamanda bilimsel dürüstlüğün ve hesap verebilirliğin hukuki göstergesidir. Beyanın eksik ya da hatalı yapılması, uygun olmayan ÜYZ kullanımı ile birleştiğinde uydurma (fabrication) etik ihlali riskini doğurabilmektedir.

Bu makale; yapay zekâ kullanım beyanının hukuki niteliğini, TÜBİTAK ve YÖK rehberlerinin beyanla ilgili hükümlerini, beyanın yokluğunun veya yanlışlığının sonuçlarını ve uydurma etik ihlaliyle kesişim noktalarını, yalnızca birincil resmi kaynaklara dayanarak değerlendirmektedir.

Yasal uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olay değerlendirmesi için hukuki danışmanlık alınması gerekir.

Yapay Zeka Kullanım Beyanı Nedir?

Yapay zekâ kullanım beyanı, bir araştırmacının TÜBİTAK projesi, akademik tez, makale veya rapor üretirken ÜYZ araçlarından hangi aşamada, hangi amaçla ve hangi boyutta yararlandığını şeffaflıkla açıklamasıdır. Beyan; TÜBİTAK ÜYZ Rehberi ve YÖK Üretken Yapay Zekâ Etik Rehberi'nin ortak olarak öne çıkardığı şeffaflık ilkesinin uygulamadaki yansımasıdır.

YÖK Etik Rehberi'nin ana etik ilkeleri bu beyanı şekillendirir:

• Şeffaflık — ÜYZ'nin hangi fonksiyonlarının hangi aşamalarda ve ne boyutta kullanıldığının açık olarak ilan edilmesi.
• Dürüstlük — İçeriğin özgünlüğü ve araç-insan katkısının ayırt edilebilir olması.
• Özen — Çıktının bilimsel titizlikle doğrulanması.
• Adalet ve saygı — Diğer araştırmacıların katkılarına karşı dürüst davranılması.
• Gizlilik ve mahremiyetin korunması — Kişisel ve gizli verilerin ÜYZ'ye girilmemesi.
• Hesap verebilirlik ve sorumluluk üstlenme — Çıktının nihai sorumluluğunun araştırmacıda olması.
• Etik iklime katkıda bulunma — Bilime duyulan güveni güçlendiren bir kullanım anlayışı.

TÜBİTAK Rehberinde Beyanın Konumu

TÜBİTAK "Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımına İlişkin Rehber"i kapsamında, ÜYZ araçlarından önemli ölçüde yararlanan başvuru sahiplerinin bu durumu beyan etmesi zorunlu tutulmaktadır. Rehberde ifade edildiği üzere, şeffaflık ve hesap verebilirlik ilkeleri gereği beyan yapılmalıdır.

Beyan Nerede Yapılır?

TÜBİTAK rehberi; ilgili metinlerin ve beyan bağlantılarının aşağıdaki noktalara entegre edildiğini belirtmektedir:

• ARBİS araştırmacı bilgi sistemi profilleri
• Tüm destek programlarının başvuru sayfaları
• Değerlendirici formları
• Kabul ve taahhüt beyanları

Bu, beyanın tek bir evrakla sınırlı kalmadığını; sürece çok katmanlı olarak entegre edildiğini göstermektedir.

Beyanın Kapsamı

Beyan; ÜYZ'nin kullanıldığı aşamayı, kullanılan aracı, işlevi (dil yardımı, literatür taraması, kodlama, görselleştirme vb.) ve katkı düzeyini içermelidir. Görsel içerik üretilmişse bu durumun ayrıca belirtilmesi rehberin öngördüğü yaklaşımdır.

YÖK Rehberi ve Akademik Yayında Beyan

YÖK Üretken Yapay Zekâ Etik Rehberi, beyan yükümlülüğünü akademik araştırmanın tüm aşamalarına yayar. Rehberde etik kurul başvurusu sırasında ÜYZ kullanımı konusunda kurula bilgi verilmesi; araştırma protokolünde kullanım amacı, kapsamı ve niteliğinin belirtilmesi beklenmektedir.

Bu yaklaşım; akademik yayın etiği açısından sadece TÜBİTAK destekli çalışmalarda değil, yüksek lisans–doktora tezleri, doçentlik dosyaları, bilimsel makaleler ve kurumsal raporlar bakımından da geçerlidir. Akademik dava süreçlerinde, beyan eksikliğinin bir risk faktörü olarak değerlendirildiği görülmektedir.

Uydurma (Fabrication) Etik İhlali: Hukuki Tanım

TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği Madde 9, etiğe aykırı davranışları ayrıntılı olarak sayar. Bu davranışlar arasında yer alan uydurma (fabrication), araştırmada kullanılmayan verilerin ya da sonuçların üretilmiş gibi sunulmasıdır. Yönetmelik ayrıca çarpıtma (falsifikasyon), aşırma (intihal), dilimleme, destekleyen kuruluşu belirtmeme, haksız yazarlık, kaynakların kurum dışı amaçla kullanılması, görev ihmali ve istismarı ile asılsız etik ihlal iddiasını da ihlal davranışı olarak tanımlar.

YÖK tarafındaki çerçeve, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ile sağlanmaktadır. Yönerge; 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu hükümlerine dayanarak bilimsel yanıltma davranışlarını düzenlemektedir. İntihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım (duplikasyon), dilimleme ve haksız yazarlık gibi davranışlar yönergede sayılan temel ihlal kategorileridir.

Ayrıntılı bilgi için buradan "Uydurma (Fabrication) Etik İhlali ve Cezaları" başlıklı makalemizi inceleyebilirsiniz. Bu makalemizde yapay zeka kullanımı uydurma etik ihlali boyutu ele alınmaktadır.

ÜYZ ile Uydurma Etik İhlali Arasındaki Bağ

YÖK Etik Rehberi, ÜYZ'nin yanlış kullanımının veri uydurma veya manipülasyonu gibi etik ihlallere yol açabileceğini açıkça ortaya koymaktadır. TÜBİTAK Rehberi ise yapay zekâ kaynaklı yanlış bilgi üretimini halüsinasyon / konfabülasyon olarak ayrı bir kategoride tanımlar: ÜYZ sistemlerinin, eğitim verilerinde yeterli bilgi bulunmadığında veya modelin içsel sınırlamaları nedeniyle ürettiği, kulağa makul gelen ancak gerçekte yanlış, anlamsız veya uydurma olan çıktılar.

Uygulamada iki büyük risk hattı ortaya çıkar:

1. Beyan yokluğu — ÜYZ'nin kullanılıp beyan edilmemesi, şeffaflık ilkesinin ihlali olarak değerlendirilebilir. Bu durumda yapay zeka kullanımı uydurma etik ihlaline yol açmasa da beyan yokluğu özellikle TÜBİTAK projelerinde "kabul ve taahhüt beyanlarına uymama" etik ihlaline sebebiyet verebilir.
2. ÜYZ çıktısının doğrulanmadan kullanılması — Uydurulmuş veri, kaynak veya sonuçlar araştırmaya dâhil edildiğinde, klasik fabrikasyon (uydurma) etik ihlali meydana gelebilir. Bu durumda yapay zekanı kullanımı uydurma etik ihlaline yol açabilmektedir.

Beyan Eksikliği ve Uydurma Arasındaki Hukuki Zincir

Beyan eksikliği tek başına her zaman bir etik ihlal doğurmaz; ancak aşağıdaki zincir, beyan yokluğunu yüksek riskli hâle getirir:

1. ÜYZ kullanımı → Beyan yapılmaması → Şeffaflık ilkesi ihlali
2. Doğrulanmamış ÜYZ çıktısı → Uydurulmuş veri/kaynak → Uydurma etik ihlali
3. Uydurma etik ihlali → Etik inceleme → Disiplin soruşturması → Ceza ve/veya unvan kaybı

Araştırmacı sorumluluğu bu zincirde belirleyici faktördür. Zira, içerik doğruluğu kullanıcının sorumluluğundadır. Rapor içeriğinin, sonuçlarının ve argümanların sorumluluğu araştırmacılara aittir.

Yaptırımlar ve Süreç

TÜBİTAK Tarafındaki Süreç

• TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu (AYEK) inceleme başlatır.
• İncelemelerin esasen 6 ay içinde tamamlanması yönetmelikte öngörülmektedir; süre uzadığında gerekçe Başkanlığa iletilir.
• Karar için ilgili kişinin savunması alınır; bir ay içinde mazeretsiz cevap verilmemesi durumunda savunma hakkından vazgeçilmiş sayılır ve mevcut belge/bilgiler üzerinden inceleme sürer.

YÖK Tarafındaki Süreç

• Üniversite etik kurulu tarafından inceleme yapılır.
• 2547 sayılı Kanun kapsamında disiplin soruşturması yürütülür.
• Karara göre ihtar, kınama, aylıktan kesme, kademe ilerlemesinin durdurulması veya öğretim mesleğinden çıkarma gibi disiplin cezaları gündeme gelebilir.
• Unvanın etik ihlal konusu çalışma üzerinden kazanılmış olması hâlinde unvanın geri alınması gündeme gelebilir.

Yargısal Denetim

İdari yaptırımlara karşı idare mahkemelerinde dava açılabilir.

Ayrıntılı bilgi için; öncelikli olarak "Etik İhlal Kararına İtiraz ve Dava Süreci" başlıklı makalemizi, "Üniversite Etik Kurulu Soruşturma Süreci" başlıklı makalemizi ve "Etik İhlal Disiplin Soruşturması Usulü" başlıklı makalelerimizi inceleyebilir, akademik etik konusundaki makalelerimizin tümüne buradan ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Yapay zekâ kullanımını beyan etmezsem doğrudan etik ihlal sayılır mı?

Bu durum şeffaflık ilkesinin ihlali olarak değerlendirilir. ÜYZ çıktısı sayesinde uydurma veri ya da kaynak araştırmaya dâhil olmuşsa, beyan eksikliği TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği Madde 9 kapsamında uydurma veya aşırma ihlaliyle birlikte değerlendirilebilir.

Kabul beyanında hangi ayrıntılar yer almalıdır?

Kullanılan aracın türü, kullanım amacı ve aşaması, katkı düzeyi ve doğrulama süreci beyanın temel unsurlarıdır. Görsel üretiminde ayrıca bu durum şeffaflıkla belirtilir.

Yapay zekâ çıktısındaki hata benim sorumluluğumda mıdır?

Evet. Hem TÜBİTAK hem de YÖK rehberleri, içeriğin doğruluğundan araştırmacının sorumlu olduğunu vurgular. ÜYZ araçları yazar ya da yürütücü olarak tanımlanamaz.

Beyan zorunluluğu yüksek lisans ve doktora tezlerini kapsar mı?

YÖK Etik Rehberi'nin kapsayıcı yaklaşımı ve Lisansüstü Eğitim-Öğretim ve Sınav Yönetmeliği birlikte değerlendirildiğinde, tez çalışmaları da şeffaflık ilkesine tabidir. Etik kurul başvurularında ÜYZ kullanımının niteliği bildirilir.

Uydurma etik ihlalinin yaptırımları nelerdir?

Yaptırımlar; etik ihlal bulgusundan disiplin cezalarına, bilimsel unvanın geri alınmasına ve akademik yayının geri çekilmesine kadar uzanır. Süreç, TÜBİTAK AYEK veya YÖK çerçevesinde yürütülen etik ihlal savunmasını gerektirebilir.

Sonuç ve Hukuki Öneriler

TÜBİTAK ve YÖK'ün çerçevesi nettir: Yapay zekâ kullanımı kendiliğinden etik ihlal değildir; ancak beyansız kullanım ve doğrulanmamış çıktılar ciddi hukuki ve akademik sonuçlar doğurabilir. Yapay zeka kullanımı uydurma etik ihlali, beyanın yokluğu ile birleştiğinde yalnızca idari yaptırımları değil, akademik itibar kaybını ve unvan boyutunda ciddi risklere yol açar.

Hukuki destek talebi: Hakkınızda açılmış ya da açılma ihtimali olan bir etik ihlal sürecinde Büken Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçebilirsiniz.