TÜBİTAK Projelerinde Yapay Zeka Kullanımı: Kurallar, Sınırlar ve Hukuki Çerçeve

TÜBİTAK destek süreçlerinde üretken yapay zekâ (ÜYZ) araçlarının kullanımı artık kurumsal bir çerçeveye oturtulmuştur. TÜBİTAK, araştırmacıların büyük dil modelleri ve benzeri ÜYZ sistemlerinden yararlanmasına yönelik hak ve yükümlülükleri "Destek Süreçlerinde Üretken Yapay Zekânın (ÜYZ) Sorumlu ve Güvenilir Kullanımına İlişkin Rehber" ile duyurmuştur. Benzer şekilde Yükseköğretim Kurulu (YÖK), 7 Mayıs 2024 tarihinde "Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber"i yayımlayarak akademik araştırmaların tamamını kapsayan etik çerçeveyi ortaya koymuştur.

Bu makalemizde; TÜBİTAK destekli proje başvurularında yapay zekâ kullanımının izin verilen ve yasaklanan sınırlarını, beyan yükümlülüğünü, gizli veri ve fikri mülkiyet risklerini ve olası etik ihlal sonuçlarını hukuki açıdan değerlendirilmektedir.

Yasal uyarı: Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklar için bir avukattan hukuki danışmanlık alınması gerekir.

TÜBİTAK Projelerinde Yapay Zeka Kullanımını Düzenleyen Temel Belgeler

TÜBİTAK destek süreçlerinde ÜYZ kullanımı iki ana kaynak tarafından düzenlenmektedir:

• TÜBİTAK ÜYZ Rehberi (2025): Destek süreçlerine özgü teknik ve usul kurallarını belirleyen kurumsal rehberdir.
• TÜBİTAK Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu Yönetmeliği (247 sayılı Bilim Kurulu Kararı): Etiğe aykırı davranışları, inceleme usulünü ve yaptırımları düzenler; Madde 9 uydurma, çarpıtma, aşırma, dilimleme ve haksız yazarlık gibi davranışları etik ihlal olarak tanımlar.

Akademik yayın boyutunda ise Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ile YÖK ÜYZ Etik Rehberi (2024) belirleyicidir. Bu çerçeve, 2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu'nun ilgili hükümlerine dayanmaktadır.

Akademik süreçlerin hukuki boyutu hakkında ayrıntılı bilgi için akademik davalar sayfamızı inceleyebilirsiniz.

TÜBİTAK Rehberine Göre Yapay Zekâ Hangi Amaçlarla Kullanılabilir?

TÜBİTAK rehberi, ÜYZ araçlarının destekleyici (support) amaçlı kullanımını kabul etmektedir. Örnek kabul edilen destekleyici kullanım alanları şunlardır:

• Literatür taramasında yardımcı araştırma
• Dil yardımı, çeviri ve üslup iyileştirmesi
• Kod yazımı ve optimizasyonu desteği
• Görselleştirme ve veri sunumunda yardım

Rehberin merkezindeki ilke açıktır: Nihai içeriğin doğruluğundan, özgünlüğünden ve etik uygunluğundan yalnızca başvuru sahibi sorumludur. ÜYZ çıktısı ham bir malzeme olarak kabul edilir; bilimsel geçerliliği sağlamak ve hataları ayıklamak araştırmacıya düşer.

Uygulamada Nasıl Hareket Edilmelidir?

• ÜYZ çıktısı üzerinde insan denetimi zorunludur.
• Üretilen görsellerin bilimsel doğruluğu ayrıca kontrol edilmelidir.
• Yapay zekâ ile üretilen görsellerin bu şekilde üretildiği şeffaflıkla beyan edilmelidir.

Yasaklı ve Kısıtlı Kullanım Alanları

TÜBİTAK rehberinde bazı kullanım biçimleri açıkça yasaklanmış veya sıkı kısıtlamaya tabi tutulmuştur:

1. Gizli veya kişisel verilerin ÜYZ araçlarına girilmesi yasaktır. Bu yasak doğrudan 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu ile de bağlantılıdır.
2. Değerlendirici rolüne özgü kısıtlamalar bulunmaktadır; TÜBİTAK hakemleri, değerlendirme sürecinin gizliliğini ve tarafsızlığını korumak için ÜYZ araçlarının kullanımı konusunda sıkı kurallara tabidir.
3. Fikri mülkiyet ihlali yaratabilecek kullanım kabul edilmez; üretilen içeriğin telif hakkı boyutu 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu çerçevesinde değerlendirilir.
4. Uydurma, çarpıtma veya aşırma sonucu doğuran kullanım TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği Madde 9 kapsamında etik ihlal oluşturur.

Değerlendiricilere Özgü Kurallar

TÜBİTAK rehberi; hakem ve panelistlerin başvuru belgelerini ya da gizli içerikleri ÜYZ araçlarına girmesini yasaklar. Bu kural, değerlendirme sürecinin gizliliği ve tarafsızlığı ilkelerinin doğrudan yansımasıdır.

Başvuru Sahipleri İçin Beyan Yükümlülüğü

TÜBİTAK rehberinin en kritik yönlerinden biri beyan (açıklama) yükümlülüğüdür. Proje önerisinin hazırlanması sürecinde ÜYZ araçlarından önemli ölçüde yararlanan başvuru sahipleri bu durumu açıkça beyan etmek zorundadır.

Rehberde öngörülen uygulama çerçevesinde:

• Beyan metinleri ve rehberin bağlantıları ARBİS ile destek programlarının başvuru sayfalarına, değerlendirici formlarına ve kabul ve taahhüt beyanlarına entegre edilmektedir.
• Beyan; hangi ÜYZ aracının, hangi aşamada ve hangi amaçla kullanıldığını şeffaflıkla ortaya koymalıdır.
• Beyan eksikliği veya hatalı beyan, sürece bağlı olarak etik inceleme gerekçesi oluşturabilir.

YÖK ÜYZ Etik Rehberi de etik kurul başvurularında ÜYZ kullanımının amacı, kapsamı ve niteliği hakkında bilgi verilmesini benzer biçimde önermektedir.

Bu konunun derinlemesine değerlendirmesi için Yapay Zeka Kullanım Beyanı ve Uydurma Etik İhlali ve Yapay Zeka Halüsinasyonu ve Uydurma Kaynak Sorunu başlıklı içeriklerimize göz atabilirsiniz

Yapay Zekâ Kullanımının Etik Riskleri ve Hukuki Yansımaları

TÜBİTAK ve YÖK rehberleri birlikte değerlendirildiğinde, ÜYZ kullanımına ilişkin başlıca riskler şunlardır:

• Yanlış bilgi üretimi (halüsinasyon / konfabülasyon): Modelin, eğitim verilerinde yeterli bilgi bulunmadığında kulağa makul gelen ancak gerçekte yanlış veya uydurma olan çıktılar üretmesi.
• Taraflılık (bias): ÜYZ'nin yalnızca erişimi olan veri kadar tarafsız olabileceği gerçeği.
• Gizlilik ve mahremiyet riski: Kişisel veya gizli verilerin sızdırılması.
• Fikri mülkiyet ihlali: Telif hakkına tâbi içeriklerin izinsiz işlenmesi.
• Hesap verebilirlik sorunları: ÜYZ çıktısının araştırmacıya ait sayılması zorunluluğu.

Bu risklerin somutlaşması hâlinde ortaya çıkacak ihlaller; TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği Madde 9'da tanımlı uydurma, çarpıtma, aşırma gibi davranışlar kapsamında incelenebilir ve ilgili disiplin soruşturmaları süreçlerini tetikleyebilir.

TÜBİTAK ve YÖK Rehberleri Arasındaki İlişki

Bu iki çerçeve birbirinin yerine değil, tamamlayıcısı olarak okunmalıdır:

| Kapsam | TÜBİTAK ÜYZ Rehberi | YÖK ÜYZ Etik Rehberi |

| Hedef | Destek/proje süreçleri | Akademik araştırma ve yayın |

| Nitelik | Kurumsal usul rehberi | Etik çerçeve rehberi |

| Temel ilkeler | Sorumluluk, gizlilik, şeffaflık | Şeffaflık, dürüstlük, özen, adalet ve saygı, gizlilik, hesap verebilirlik, etik iklime katkı |

| Yaptırım kaynağı | TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği | Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi |

TÜBİTAK projesi aynı zamanda akademik bir çalışmaya dönüştürüldüğünde her iki çerçeve birlikte uygulanır.

Etik İhlal Hâlinde Olası Hukuki Süreçler

Etik ihlal tespiti hâlinde başlayabilecek süreçleri kısaca özetlemek gerekirse:

1. Etik inceleme — TÜBİTAK AYEK veya üniversite etik kurulu tarafından yürütülür. TÜBİTAK AYEK Etik İhlal Türleri ve Cezaları ile ilgili ayrıntılı bilgi için buradan makalemize ulaşabilirsiniz.
2. Disiplin soruşturması — 2547 sayılı Kanun ve ilgili yönetmelikler çerçevesinde açılır.
3. İdari davalar — Disiplin cezalarına ve YÖK Yüksek Disiplin Kurulu kararlarına karşı idare mahkemelerinde dava açılabilir.
4. Unvan geri alma — Etik ihlalin yüksek lisans, doktora veya doçentlik sürecini etkilediği durumlarda unvan geri alınabilir.

İdari yargı boyutunun detayları için idare hukuku sayfamız rehber olabilir.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

TÜBİTAK başvurusunda ChatGPT kullanmak yasak mıdır?

Hayır, yasak değildir. TÜBİTAK ÜYZ Rehberi, büyük dil modellerinin literatür taraması, dil düzenleme, kodlama ve görselleştirme gibi destekleyici amaçlarla kullanılmasını kabul eder. Ancak önemli ölçüde yararlanıldığında bu durumun şeffaflıkla beyan edilmesi gerekir.

Yapay zekâ ile hazırlanan proje metni TÜBİTAK tarafından reddedilir mi?

Rehberin belirleyici unsuru beyandır. Beyan edilmemiş, özgünlük taşımayan veya uydurma içerik barındıran metinler etik inceleme gerekçesi olabilir; sürecin sonucuna göre proje reddedilebilir ya da ilgili hakkında etik ihlal kararı verilebilir.

ÜYZ kullanımı TÜBİTAK projesinde hangi aşamada beyan edilir?

Rehber, beyan metinlerinin ARBİS, başvuru formları ve kabul ve taahhüt beyanları aracılığıyla sürece entegre edildiğini belirtir. Başvuru sahibi, projenin önerilme aşamasından başlayarak kullanımı beyan eder.

Proje ekibine yapay zekâ araçları yazar olarak eklenebilir mi?

Hayır. TÜBİTAK AYEK Yönetmeliği Madde 9 haksız yazarlık davranışını etik ihlal sayar. ÜYZ bir araçtır; yazar ya da proje yürütücüsü olarak kaydedilemez. Sorumluluk her hâlükârda araştırmacıda kalır.

Hakem olarak proje dosyasını ChatGPT'ye yüklemek etik ihlal oluşturur mu?

Evet, TÜBİTAK rehberi değerlendiricilerin gizli içerikleri ÜYZ araçlarına girmesini yasaklar. Gizlilik ve tarafsızlık ilkeleri aleyhine hareket eden bir davranış, etik inceleme konusu oluşturabilir ve değerlendirici ilişkisinin sona erdirilmesine yol açabilir.

Sonuç ve Hukuki Değerlendirme

TÜBİTAK ve YÖK rehberleri; üretken yapay zekâyı yasaklamak yerine, sorumluluk, şeffaflık ve denetlenebilirlik ilkelerine dayanan bir çerçeveye oturtmaktadır. Kabul edilen temel yaklaşım açıktır: ÜYZ yardımcı bir araçtır; nihai içeriğin doğruluğu, özgünlüğü ve etik uygunluğu her durumda araştırmacıya aittir.

Başvuru sahipleri için stratejik öneri açıktır:

• Kullanımı belgeleyin (hangi araç, hangi aşamada, hangi amaçla).
• Kullanımı beyan edin (ARBİS ve taahhüt beyanı dahil).
• Gizli ve kişisel veriyi aracın dışında tutun.
• ÜYZ çıktılarını doğrulayın; uydurma kaynak riskini baştan yönetin.

Hukuki danışmanlık çağrısı: TÜBİTAK projesi, akademik yayın ya da disiplin soruşturmasına konu bir durumla karşılaşıyorsanız Büken Hukuk & Danışmanlık ile iletişime geçerek somut olayınıza ilişkin hukuki değerlendirme talep edebilirsiniz.