Yüksek Lisans Tezinde İntihal

Yüksek lisans tezinde intihal tespiti, akademik hayatın ilk aşaması olduğundan son derece üzücü olabilmektedir. Yüksek lisans öğrencilerinin farkında olmadan etik ihlal boyutunda hatalar yapabildikleri gözlemlenmektedir. Bazen yüksek lisans tezinde intihal boyutuna varacak etik ihlalleri vuku bulmaktadır.

Yüksek Lisans Tezinde İntihal

Mevzuatımızda  intihal suçu "başkalarına ait özgün fikir, metot, veri veya eserleri bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendisine ait gibi göstermek" olarak tanımlanmıştır.

Yüksek lisans tezinde intihal iddiası şikayet veya re'sen yapılan bir inceleme üzerine gündeme gelebilir. Bu durumda İntihal iddialarının soruşturulmasında, üniversite tarafından alanında uzman bilirkişilerden detaylı, bilimsel ve karşılaştırmalı bir rapor alınması esastır. Alınacak raporda yüksek lisans tezinde intihal bulunup bulunmadığının açık ve net olarak ortaya konulduğu bilirkişi raporuna dayanılarak karar verilmesi gerekmektedir. Ayrıca soruşturma sürecinde, hakkında işlem tesis edilecek öğrencinin savunma hakkına riayet edilmesi de bir zorunluluktur.

Tez Savunması Yapıldıktan ve Diploma Verildikten Sonra İntihal İncelemesi Nasıl Yürütülür?

Lisansüstü eğitim sürecinde tezin kabul edilmesi ve diplomanın düzenlenmesi, bağlayıcı bir hukuki durum meydana getirir. Zira Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği, intihal tespitine ilişkin tez savunması öncesinde başvurulabilecek belirli mekanizmalar öngörmüştür. Yönetmeliğin 9. maddesinin 2. fıkrası yüksek lisans tezleri, 22. maddesinin 2. fıkrası ise doktora tezleri için savunma öncesi intihal kontrolü ele alınmaktadır.. Bu düzenlemelere göre enstitü, ilgili teze ilişkin intihal yazılım programı raporunu alarak danışmana ve jüri üyelerine iletir.

Bu usul, savunma tarihinden önce işleyen bir denetim yoludur. Ancak bu denetimin işletilmiş olması, tezin intihal iddialarına bir daha konu edilemeyeceği anlamına da gelmez. Savunma aşaması tamamlanıp, mezun olunduktan sonra da intihal iddiaları gündeme gelebilir. Bu durumda (savunma aşaması tamamlanıp diploma teslim edildikten sonra) ileri sürülen intihal iddiaları, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi kapsamında değerlendirilir. Yönergenin 4. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde intihal "Başkalarının özgün fikirlerini, metotlarını, verilerini veya eserlerini bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek." olarak tanımlanmıştır. Mezuniyet sonrasında bir ihbar veya şikâyet vuku bulduğunda, ilgili üniversite idari, hukuki ve cezai süreçleri başlatma yetkisini haizdir.

Etik kurul incelemesini tamamladıktan sonra bir ihlalin mevcut olup olmadığına dair kanaatine dair gerekçeli raporunu sunar. Bu aşamada etik kurul tarafından "etik ihlal bulunduğu" yönünde rapor verilmesi diplomanın ve unvanın doğrudan ortadan kalktığı sonucunu doğurmaz. Zira Yönergenin 10. maddesinin 2. fıkrası gereğince: "Etiğe aykırı eyleme konu olan eserle daha önce akademik unvan elde edilmiş ise kişi hakkında yapılan işlemler sonucunda alınan etik ihlal kararı sebebiyle bu unvanın geri alınıp alınmayacağı hususu da ilgili yükseköğretim kurumu tarafından değerlendirilir." Buradaki düzenleme, unvanın kendiliğinden geri alınmayacağı konusunda etik kurulun değil ilgili yükseköğretim kurumunun karar merci olduğunu ortaya koymaktadır.

Bu bakımdan özetle tez/diploma iptaline ilişkin idari işlemlerde öne çıkan üç önemli başlık bulunmaktadır:

1. Ön İnceleme, Komisyon ve Bilirkişi Raporu: İntihal veya sahtecilik iddialarında idarenin yetkili komisyonları (örneğin fakülte yatay geçiş komisyonu) görevlendirmesi, mevzuata uygun etik kurullarından rapor alması ve usulüne uygun uzman bilirkişiler görevlendirmesi zorunludur. Danıştay 8. Dairesi (E. 2021/6764, K. 2024/3968 ), "yönergeye uygun olmayan bilirkişilerce hazırlanan rapor doğrultusunda" ve "etik kurulunca herhangi bir inceleme raporu düzenlenmeden" hareket edilmesini iptal sebebi saymıştır.
2. Savunma Hakkının Tanınması: Kişinin statüsünü sona erdiren işlemlerde isnat edilen kusurlar bildirilerek ilgiliden savunma alınması zorunludur; "davacının savunması alınmadan" tesis edilen işlemler doğrudan şekil ve usul yönünden iptal edilmektedir (Danıştay 8. D., E. 2021/6764, K. 2024/3968).
3. Yetkili Organ Tarafından Karar Alınması: Disiplin kurulları diploma iptal organı olmayıp, karar merci mevzuatın yetkili kıldığı Fakülte/Enstitü Yönetim Kurulu veya Rektörlüktür.

Tez veya Diplomanın İptaline İlişkin İdari İşlemlerin Hukuki Denetimi

İdari yargı mercileri tez, diploma ve unvan iptallerine ilişkin idari işlemlerin yargısal denetiminde, idarenin takdir alanına müdahale etmeksizin; yetkide ve usulde paralellik, savunma hakkının eksiksiz kullandırılması, teknik ve somut delillere dayanma, hukuki güvenlik ve yönetmelikle düzenleme ilkelerine tam uygunluğu aramaktadır. Tez veya diplomanın iptaline ilişkin idari işlemlerin denetiminde idari işlemin beş temel unsuru şu hukuki ölçütlere göre incelenir:

a) Yetki Unsuru

• Yetkide ve Usulde Paralellik İlkesi: İdare hukukunun yerleşik prensipleri uyarınca; kanunda aksine bir düzenleme bulunmadıkça, bir işlemin tesisinde uygulanan yetki ve usul koşulları, aynı işlemin geri alınması, kaldırılması veya iptalinde de aynen uygulanır. Örneğin, diplomanın verilmesi sürecinde yetkili makam Fakülte/Enstitü Yönetim Kurulu veya Rektörlük iken, diplomanın Disiplin Kurulu gibi yetkisiz bir organ tarafından doğrudan iptal edilmesi işlemi yetki unsuru yönünden sakatlar.

b) Şekil (Usul) Unsuru

• Savunma Hakkı: Diploma veya tez iptali gibi bireylerin hukuki statüsünü kökten değiştiren ve ağır sonuçlar doğuran işlemlerde ilgili kişinin usulüne uygun savunması alınmadan işlem tesis edilemez.
• Etik Kurul ve Bilirkişi Raporları: İntihal veya bilimsel yanıltma iddialarında, ilgili mevzuata ve yönergelere uygun olarak oluşturulmuş yetkili etik kurullarınca veya usulüne uygun uzman bilirkişilerce hazırlanmış objektif ve denetlenebilir raporların bulunması zorunludur.

c) Sebep Unsuru

• Somut ve İtibar Edilebilir Delil: İdarenin iptal işlemi tesis edebilmesi için soyut ve basit şüpheler, asılsız ihbarlar veya yüzeysel karşılaştırmalar yetersizdir. İntihal, sahtecilik veya usulsüzlüğün teknik ve somut delillerle, her türlü kuşkudan uzak biçimde ortaya konulması gerekir.

d) Konu Unsuru

• İşlemin konusu, mevzuata aykırı şekilde elde edildiği ispatlanan tez, diploma veya mezuniyet unvanının geri alınmasıdır.
• Hile veya idarenin açık hatası durumunda idare her zaman geri alma yetkisine sahiptir; ancak hukuka uygun tamamlanmış (tekemmül etmiş) süreçlerde ilgiliden geçmişe dönük olarak haksız yere yeni sınav/yeterlilik şartları talep edilemez.

e) Maksat Unsuru

• İşlemin amacı yalnızca kamu yararı, akademik liyakat ve bilimsel dürüstlüğün korunması olmalıdır. İdarenin cezalandırma kastı veya keyfilikle hareket etmesi işlemi maksat yönünden sakatlar.

Diploma İptali Kararına Karşı İptal Davası ve Yargılama Usulü

Tez ve diplomanın iptaline dair karar, idari yargı mercileri tarafından yetki, şekil, sebep, konu ve amaç yönünden denetlenir. Enstitü yönetim kurulunun tezi geçersiz sayarak diploma ve akademik unvanı iptal etmesi işlemi ilgilisine yazılı olarak tebliğ edilir. Bu bildirim kesin ve yürütülmesi zorunlu bir idari işlem niteliğindedir. İşleme karşı idari yargıda dava açma hakkı doğar. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 7. maddesi uyarınca dava açma süresi, özel kanunlarda ayrı bir süre gösterilmemişse idare mahkemelerinde altmış gündür. Altmış günlük bu hak düşürücü süre, diploma ve unvanın iptaline dair kararın davacıya usulüne uygun şekilde yazılı tebliğ edildiği tarihi izleyen günden itibaren işlemeye başlar. Görevli mahkeme idare mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise 2577 sayılı Kanun hükümleri uyarınca işlemi tesis eden yükseköğretim kurumunun veya ilgili enstitünün bulunduğu yer idare mahkemesidir.

Danıştay Kararları Işığında Tez ve Diploma İptali Davaları

İdare mahkemeleri ve Danıştay, tez intihali sebebiyle verilen unvan ve diploma iptali kararlarını incelerken idarenin tesis ettiği işlemlerin bilimsel temelini ve çelişkisiz delillere dayanıp dayanmadığını denetlemektedir. Konuya ilişkin güncel Danıştay kararları sürecin sınırlarını çizmektedir.

Danıştay 8. Dairesinin 21.12.2022 tarih ve E. 2019/4746, K. 2022/7916 sayılı kararında ifade edildiği üzere:

"İdare Hukukunun temel prensiplerinden biri olan yetki ve usulde paralellik ilkesi uyarınca; yasada aksine bir düzenleme bulunmadıkça, bir işlemin tesisinde uygulanan yetki ve usul koşullarının aynı işlemin geri alınması, kaldırılması ve düzeltilmesi işlemlerinde de aynen uygulanması zorunludur" Aynı kararda, "Burada, işlemin sadece tesis eden makam tarafından ortadan kaldırılması yeterli olmayıp, aynı zamanda idari işlemin yapılış usullerine de uygun olarak (usulde paralellik) işlem tesis edilmesi gerekmektedir" denilmiş ve disiplin kurulunun önerisi üzerine Enstitü Yönetim Kurulunca karar verilmesi gerekirken doğrudan disiplin kurulu tarafından işlem tesis edilmesi, "Bu itibarla, disiplin kurulunun önerisi sonrasında Enstitü Yönetim Kurulunca işlem tesis edilmesi gerekirken yetkisiz Disiplin Kurulu tarafından tesis edilen dava konusu işlemde yetki unsuru yönünden hukuka uyarlık bulunmamaktadır." tespitiyle yetki yönünden hukuka aykırı bulunmuştur.

Nitekim Danıştay 8. Dairesinin 28.06.2024 tarih ve E. 2021/6764, K. 2024/3968 sayılı kararında da rektörlük tarafından tesis edilmesi gereken diploma iptalinin Enstitü Yönetim Kurulunca yapılması,

"rektörlükçe alınması gereken kararın Enstitü Yönetim Kurulunca (dosyadaki iç yazışmalardan diploma iptalinin disiplin cezasına konu fiil gibi varsayıldığı ve sürecin bu şekilde işletildiği anlaşılmıştır.) alınarak tesis edildiği" gerekçesiyle sakat bulunmuştur.

Diploma veya tez iptali gibi işlemlerde usul kurallarına ve savunma hakkına tam riayet edilmesi şarttır. Danıştay 8. Dairesinin E. 2021/6764, K. 2024/3968 sayılı kararında,

"davacının savunması alınmadan", "etik kurulunca herhangi bir inceleme raporu düzenlenmeden" ve "yönergeye uygun olmayan bilirkişilerce hazırlanan rapor doğrultusunda" tesis edilen işlemde, "dava konusu işlemde yetki, şekil ve usul yönlerinden açıkça hukuka uyarlık bulunmadığı gerekçesiyle dava konusu işlemin iptaline karar verilmiştir".

İntihal sebebiyle tez ve diploma iptali uyuşmazlıklarında enzerlik yazılımlarından alınan çıktıların hukuki mahiyeti intihal oranı sınırları üzerinden tartışılamayacağı gibi, incelemeye başlanabilmesi intihal etik ihlalinde zamanaşımı ilkelerine ve bilimsel araştırma ve yayın etiği yönergesi hükümlerine uygunluğu zorunlu kılar.

Büken Hukuk & Danışmanlık Bürosu, akademik dava avukatı  olarak, idare hukukunun tüm alanlarında ve ancak özellikli olarak Yükseköğretim Hukuku kapsamındaki doçentlik, atama, disiplin, etik, unvan ve kadro davaları dahil tüm alt dallarında faaliyet göstermektedir. Diğer makalelerimize buradan ulaşabilir veya büromuzdan randevu almak için 05070575335 nolu telefon numarasından ulaşabilirsiniz. Makalelerimiz her geçen gün güncellendiğinden sitemiz içinde arama yapmanız halinde doçentlik davaları ile ilgili en güncel bilgilere ulaşabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Tez intihali iddiasında diploma doğrudan geçersiz sayılır mı?

Hayır, doğrudan geçersiz sayılmaz. Mezuniyet sonrasında diploma ve unvanın geri alınabilmesi için yükseköğretim kurumunun yetkili kurullarınca inceleme yapılması, etik kurul raporunun düzenlenmesi ve enstitü yönetim kurulunun iptal yönünde idari işlem tesis etmesi gerekir.

İntihal yazılımındaki benzerlik oranı diploma iptali için tek başına yeterli midir?

Yeterli değildir. Benzerlik yazılımları teknik eşleşmeleri listeler. Gerçek bir intihalin varlığı, alanında uzman bağımsız bilirkişilerin ve etik kurulun yapacağı esasa dair bilimsel inceleme neticesinde kanıtlanmalıdır.

Tez ve diploma iptali kararına karşı nereye dava açılır?

Karara karşı, işlemi tesis eden üniversite veya enstitünün bulunduğu yerdeki idare mahkemesinde iptal davası açılır.

İptal davası açma süresi kaç gündür ve ne zaman başlar?

Dava açma süresi 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca altmış gündür. Bu süre, iptal kararının ilgiliye yazılı olarak tebliğ edildiği tarihi izleyen günden itibaren başlar.

Ceza davasında verilen HAGB kararı diplomanın iptalini zorunlu kılar mı?

Hayır. Ceza mahkemesinin hükmü, idare mahkemesini intihalin varlığı konusunda tek başına bağlamaz.

İdare mahkemesi kararı iptal ederse diploma kendiliğinden geri verilmiş olur mu?

Hayır. Mahkeme unvan vermez. İptal, hukuka aykırı bulunan iptal işlemini ortadan kaldırır. Diplomanın yeniden düzenlenmesi, iptal gerekçesine göre idarece yerine getirilir.

Yasal Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. İçerikte yer alan bilgiler, yayın tarihindeki mevzuat ve uygulama esas alınarak hazırlanmış olup zaman içinde değişiklik gösterebilir. Her dosya kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Kaynaklar

• Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği
• Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi
• 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu
• Danıştay 8. Daire, 26.06.2025, E.2025/1141, K.2025/6222
• Danıştay 8. Daire, 22.10.2025, E.2024/6400, K.2025/7906