AYM Bireysel Başvuru Rehberi 2026: Koşullar, Süre ve Başvuru Usulü

Temel hak ve özgürlüklerinin ihlal edildiğini ileri süren kişilere olağan kanun yolları tükendikten sonra tanınan son iç hukuk yolu Anayasa Mahkemesine bireysel başvurudur. Anayasa'nın 148. maddesi ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 45–51. maddeleri başvurunun çerçevesini belirler. Bu makale; 2026 yılında bireysel başvuruyu düşünen okuyucular için başvuru koşulları, süreler, dosya hazırlığı ve süreç takibini birincil hükümler ışığında ayrıntılı biçimde sunar.

Yasal uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır.

Anayasal Temel ve Tarihçe

Bireysel başvuru yolu Anayasa'nın 148. maddesiyle düzenlenmiş, 6216 sayılı Kanun'un 76. maddesi çerçevesinde 23.09.2012 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kanun'un 45. maddesinde, Anayasa'da ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde (AİHS) ortak koruma alanında bulunan temel hak ve özgürlüklerden biri, kamu gücü tarafından ihlal edilen kişilerin bireysel başvuru hakkı öngörülmüştür.

Başvuru Koşulları (6216 m. 45–47)

1. Başvurucu Niteliği

Gerçek kişiler, tüzel kişiler (yalnızca medeni haklarına ilişkin olarak) ve kamu tüzel kişiliği olmayan kurumlar başvuru yapabilir. Yabancılar yalnızca Türkiye Cumhuriyeti'nin yargı yetkisi içinde ihlale uğramışsa başvurabilir.

2. Konu Yönünden Uygunluk

Başvuru; Anayasa ve AİHS'in ortak koruma alanındaki temel hak ve özgürlüklere ilişkin olmalıdır:

• Yaşam hakkı, işkence yasağı
• Kişi hürriyeti ve güvenliği
• Adil yargılanma hakkı
• Özel hayatın gizliliği
• Mülkiyet hakkı
• İfade, din, toplantı ve örgütlenme özgürlükleri
• Eğitim hakkı, ayrımcılık yasağı vb.

3. Olağan Kanun Yollarının Tüketilmesi

Anayasa m.148 ve 6216 m.45/2 gereği tüm olağan idari ve yargısal kanun yolları tüketilmelidir. Yargıtay, Danıştay, BAM gibi mercilerin kesin kararlarının alınmış olması şarttır. Olağanüstü kanun yolları (örneğin yargılamanın yenilenmesi) tüketme zorunluluğuna dâhil değildir.

4. Güncel ve Kişisel Bir Hak İhlali

Başvurucunun kendisiyle doğrudan ilgili, güncel ve somut bir ihlal bulunmalıdır. Soyut norm denetimi AYM'nin bu yolundaki görevi değildir.

5. Aynı Konuda Başvuru Olmaması

Aynı konuyla ilgili daha önce verilmiş kabul edilemezlik kararı varsa ya da aynı nedenle tekrar başvuru durumunda kabul edilemezlik kararı verilebilir.

6. Başvuru Süresi (6216 m.47/5)

Bu içeriğin ayrı ve ayrıntılı olarak ele alındığı başlık 30 günlük hak düşürücü süredir. İlgili ayrıntı bu makalenin ilerleyen bölümünde verilmiştir.

Başvuru Süresi: 30 Gün Kuralı (6216 m.47/5)

6216 sayılı Kanun'un 47/5. maddesi aynen şöyledir: "Bireysel başvurunun, başvuru yollarının tüketildiği tarihten; başvuru yolu öngörülmemişse ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren otuz gün içinde yapılması gerekir."

Sürenin Başlangıcı

• Başvuru yolu öngörülmüşse: tüketilmesinin tamamlandığı tarih
• Başvuru yolu öngörülmemişse: ihlalin öğrenildiği tarih

Tebligat zamanı ile öğrenme zamanı aynı olmayabilir; AYM kararları öğrenme tarihinin başlangıç olarak kabul edilebileceğini istikrarlı biçimde vurgulamaktadır.

Sürenin Niteliği

30 günlük süre hak düşürücüdür. Süresinde yapılmayan başvuru kabul edilemezlik kararıyla reddedilir.

Haklı Mazeret

Mücbir sebep veya ağır hastalık gibi haklı mazeretler karşısında başvuru yapılamamışsa, mazeretin sona erdiği tarihten itibaren 15 gün içinde, mazereti belgeleyen dokümanlarla birlikte başvuru yapılabilir. Başvuru vekil aracılığıyla yapılıyorsa, vekil için geçerli olan mazeretler de aynı çerçevede değerlendirilebilir.

Adli Tatil Süresi

AYM başvuru süresi adli tatil bakımından, 6216 sayılı Kanun ve İçtüzük'te öngörülmediğinden adli tatile tabi değildir; süre hesabında adli tatil dikkate alınmaz.

Başvurunun Yapılacağı Yer ve Usul

• Başvuru mercii: Anayasa Mahkemesi (gerektiğinde fiziki imkân olmadığı hâllerde kanunda öngörülen mercilere)
• Başvuru usulü: Mahkemenin resmi başvuru formu ile yapılır; form Mahkeme'nin web sitesinden temin edilir.
• Ücret (harç): Her yıl güncellenen bireysel başvuru harcı ödenir. Adli yardım talebi de mümkündür.

Başvuru Formu Temel Unsurları

• Başvurucu ve vekilin kimlik/adres bilgileri
• İlgili kamu gücü eylemi, işlemi veya ihmali
• Hak ihlali iddiaları ve dayanakları
• İç hukuk yollarının tüketildiğine ilişkin karar ve tarih bilgileri
• Talep edilen karar türü ve giderim talebi

Eksik Evraka Mühlet (6216 m.47/6)

6216 m.47/6 gereği; başvuru belgelerinde eksiklik varsa Mahkeme 15 günü aşmayan süre vererek eksikliğin giderilmesini ister. Süresinde giderilmemesi durumunda başvuru reddedilir.

Kabul Edilebilirlik İncelemesi

Başvuru önce Komisyon tarafından kabul edilebilirlik yönünden incelenir. Kabul edilirse Bölüm esasa karar verir.

Kabul Edilemezlik Sebepleri

• Süre aşımı
• Başvuru yollarının tüketilmemesi
• Konu bakımından yetkisizlik
• Kişi bakımından yetkisizlik
• Açıkça dayanaktan yoksunluk
• Hakkın kötüye kullanılması

Esas Kararı

Bölüm, başvuruyu kabul etmişse esas incelemesi yapar ve ihlalin tespitine, giderime ya da ihlalin bulunmadığına hükmeder.

Tedbir Kararı (İçtüzük m. 73)

AYM, başvurucunun yaşamına veya maddi/manevi bütünlüğüne yönelik ciddi bir tehlike bulunması hâlinde geçici tedbir kararı verebilir. Bu, özellikle:

• Sınır dışı etme işlemleri
• Ağır sağlık sorunu olan tutuklu/hükümlülere ilişkin başvurular
• İdari tedbirlerin ciddi telafi edilemez zarar doğurmasına dair başvurular

bakımından önemlidir.

İhlal Kararı Verilmesi Hâlinde Sonuçlar

İhlal kararı verildiğinde AYM:

• İhlalin tespitini açıklar
• Giderim kararı verir (yeniden yargılama, tazminat vb.)
• Kararı ilgili mercilere bildirir

Yeniden yargılama için dosyanın ilgili mahkemesine iade edilmesi mümkündür; yeni yargılama ihlalin sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde yapılır.

Başvuru Sonrası AİHM Yolu

AYM'nin kararıyla ihlal tespit edilmeyen ya da başvuru kabul edilemezlik ile sonuçlanan dosyalarda, başvurucu 6 ay içinde Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) başvurabilir. AİHM başvurusu 47. maddedeki süre koşulu ayrıca değerlendirilir.

Vekil Aracılığıyla Başvuru

Bireysel başvuru avukat aracılığıyla yapılabilir; zorunlu değildir. Ancak:

• Süre koşulları kaçırılmaması için hukuki destek tavsiye edilir.
• Başvuru dilekçesinin teknik unsurları ayrı uzmanlık gerektirir.
• Kabul edilemezlik oranının yüksekliği dikkate alındığında, dosya teknikliği belirleyici rol oynar.

Sıkça Sorulan Sorular

Süreyi kaçırdım, başvuru yapabilir miyim?

Hayır, 30 gün hak düşürücüdür. Ancak mücbir sebep veya ağır hastalık gibi mazeret varsa, mazeret ortadan kalktıktan itibaren 15 gün içinde mazereti belgeleyerek başvuru yapılabilir.

AİHS dışındaki haklar için başvuru mümkün mü?

Başvuru yalnızca Anayasa ve AİHS'in ortak koruma alanındaki haklara ilişkin olmalıdır. Salt Anayasa'da yer alan ancak AİHS'te karşılığı olmayan hakların bu yoldan tartışılması kabul edilmez.

Başvuru yapmak için avukat şart mı?

Hayır. Şahsen yapılabilir ancak süre ve şekil kurallarının sıkılığı nedeniyle avukat tavsiye edilir.

Tedbir kararı almak mümkün mü?

Evet. Başvurucunun hayatına veya bütünlüğüne ciddi tehdit varsa geçici tedbir kararı talep edilebilir.

Kabul edilmez kararı çıkarsa ne olur?

AYM'nin kararı kesin olmakla birlikte AİHM yolu kullanılabilir. AİHM başvurusunun 6 aylık süre koşulu dikkate alınmalıdır.

Sonuç

Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru; olağan yargı yolları tüketildikten sonra başvurulan, sıkı süre ve şekil kurallarına tabi, kritik bir iç hukuk yoludur. 30 günlük hak düşürücü süre, olağan yolların tüketilmesi ve hakkın AİHS ortak koruma alanına girmesi temel şartlardır. Etkili bir bireysel başvuru için dosya teknikliği, delil sunumu ve süreç yönetimi belirleyicidir.

Dosyanıza özgü AYM başvuru stratejisi için Büken Hukuk & Danışmanlık ekibiyle iletişime geçebilirsiniz.