Doktora Yeterlik Sınavına İtiraz ve İlişik Kesme

Doktora yeterlik sınavına itiraz edilmesi halinde; sınavın güncel Yönetmeliğe ve üniversitenin kendi düzenlemesine uygun yapılıp yapılmadığı, jürinin doğru oluşturulup oluşturulmadığı, yazılı ve sözlü aşamaların usulü, her jüri üyesinin değerlendirmesi, gerekçe ve sınav tutanakları değerlendirilir. Doktora yeterlilik sınavında ilk defa başarısız olunuyorsa, bu durumda ilişik kesilmez, öğrenci yalnız başarısız olduğu bölümden veya bölümlerden sonraki yarıyılda yeniden sınava alınır. Ancak ikinci sınavda da başarısızlık hâlinde ilişik kesilir. Bu durumda sınav veya ilişik kesme işlemi hukuka aykırıysa, yazılı bildirimin ardından genel olarak 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası ve koşulları varsa yürütmenin durdurulması talebi gündeme gelebilir.

Kısa cevap: Doktora yeterlik sınavında başarısızlık her durumda hukuka uygun mudur?

Hayır. Üniversite ve sınav jürisi, öğrencinin alan bilgisini ve bilimsel araştırma derinliğini akademik takdir yetkisi içinde değerlendirecek olsa da, akademik takdir yetkisi kullanılırken her jüri üyesinin değerlendirmesinin denetlenebilir olması ve gerekçesinin somut biçimde ele alınması gerekir. Aynı şekilde sınav jürisinin mevzuata uygun oluşturulması, yazılı ve sözlü aşamaların öngörülen sırada yapılması, üniversitenin ilan edilmiş puan ve ağırlık kurallarının uygulanması, kararın salt çoğunlukla alınması gibi önemli usul kurallarının birebir tatbik edilmiş olması gerekir. Dolayısıyla doktora yeterlilik sınavında başarısız olunması halinde bu şartların bir bütün halinde incelenmesi önemlidir.

Doktora yeterlik sınavının amacı ve temel kuralları nelerdir?

Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliğinin 19. maddesine göre yeterlik sınavı, derslerini ve seminerini tamamlayan öğrencinin alanındaki temel konular ve kavramlar ile doktora çalışmasıyla ilgili bilimsel araştırma derinliğine sahip olup olmadığını ölçer.

Yönetmelikteki ana çerçeve şöyledir:

Bir öğrenci bir yılda en fazla iki kez yeterlik sınavına girebilir.
Yüksek lisans derecesiyle kabul edilen öğrenci en geç beşinci yarıyılın sonuna kadar sınava girmelidir.
Lisans derecesiyle kabul edilen öğrenci en geç yedinci yarıyılın sonuna kadar sınava girmelidir.
Sınav yazılı ve sözlü olmak üzere iki bölümden oluşur.
Yazılı sınavda başarılı olan öğrenci sözlü sınava alınır.
Yazılı ve sözlü sınavların ağırlıkları ile not hesabı, üniversitenin kendi lisansüstü yönetmeliğine göre belirlenir.
Jüri, başarı veya başarısızlığa salt çoğunlukla karar verir.
Karar, sınavı izleyen üç gün içinde enstitüye tutanakla bildirilir.

Ancak ilgilinin kayıtlı olduğu üniversitenin senato tarafından kabul edilmiş lisansüstü eğitim ve öğretim yönetmeliği, enstitü uygulama esasları ve sınav tarihindeki kararlar da değerlendirilmelidir.

Doktora yeterlik jürisi nasıl oluşturulmalıdır?

Yeterlik sınavları, enstitü anabilim veya anasanat dalı başkanlığının önerdiği ve enstitü yönetim kurulunun onayladığı beş kişilik doktora yeterlik komitesi tarafından düzenlenir. Bu komite ile öğrenciyi fiilen sınava alan jüri aynı kavram değildir. Komite, farklı alanlardaki sınavları hazırlamak, uygulamak ve değerlendirmek üzere sınav jürileri kurar.

Sınav jürisi;

danışman dâhil beş öğretim üyesinden oluşur,
üyelerden en az ikisi öğrencinin yükseköğretim kurumu dışından olmalıdır,
danışmanın oy hakkı bulunup bulunmadığına ilgili yönetim kurulu karar verir,
danışmanın oy hakkı yoksa jüri altı öğretim üyesinden oluşur.

Jüri önerisi, enstitü yönetim kurulu onayı, dış kurum üyelerinin statüsü ve danışmanın oy hakkına ilişkin karar dosyada bulunmalıdır. Eksik veya yetkisiz jüri, sınavın akademik sonucundan önce incelenen bir usul ve yetki sorunu doğurabilir. Buna rağmen her jüri eksikliğinin sonucu soyut biçimde belirlenemez; hangi üyenin katıldığı, oy kullandığı ve sonuca etkisi somut kayıtlardan görülmelidir.

Yazılı ve sözlü sınav nasıl uygulanmalıdır?

Yönetmelik, yeterlik sınavını yazılı ve sözlü iki bölüm olarak kurmuştur. Yazılı sınavda başarılı olmayan öğrenci sözlü sınava alınamaz. Hangi puanın başarı sayılacağı ve iki bölümün nihai başarıya etkisi, üniversitenin kendi yönetmeliğinde gösterilir.

Bu nedenle aşağıdaki kayıtlar özellikle önemlidir:

yazılı sınav soruları ve öğrencinin cevap kâğıdı,
yazılı sınav puanlama anahtarı veya değerlendirme belgesi,
her jüri üyesinin yazılı sınava ilişkin puanı,
yazılı sınavın asgari başarı puanı,
sözlü sınav tarihi ve katılan jüri üyeleri,
sözlü sınavda değerlendirilen akademik alanlar,
her jüri üyesinin ayrı puanı ve gerekçesi,
sonuç tutanağı ve enstitüye gönderim tarihi.

Sözlü sınavın niteliği, standart bir testten farklıdır. Danıştay, sözlü sınavda öğrencinin verdiği cevap üzerinden yeni akademik sorulara geçilebileceğini ve jüri üyelerinin öğrencinin alanıyla ilgili olmak şartıyla sınav sırasında serbestçe soru sorabileceğini kabul etmiştir. Dolayısıyla tüm soruların önceden hazırlanmamış olması tek başına sınavı hukuka aykırı hâle getirmez.

İlk başarısızlıkta ilişik kesilir mi?

Hayır. Yönetmeliğin 19. maddesinin beşinci fıkrasına göre ilk yeterlik sınavında başarısız olan öğrenci, yalnız başarısız olduğu bölümden veya bölümlerden bir sonraki yarıyılda yeniden sınava alınır.

Örneğin öğrenci yazılı sınavı geçip sözlü sınavda başarısız olmuşsa, ikinci sınavın kapsamı belirlenirken ilk sınavın geçerli kayıtları ve üniversitenin özel düzenlemesi incelenmelidir. Çerçeve Yönetmeliğin açık metni, tekrar sınavını başarısız olunan bölüm veya bölümlerle sınırlandırmaktadır. Üniversitenin ilk sınavda başarılı olunan bölümü geçersiz sayarak öğrenciyi baştan bütün sınava tabi tutması hukuka uygun değildir.

İkinci başarısızlıkta ilişik kesme nasıl gerçekleşir?

Öğrenci bir sonraki yarıyılda girdiği ikinci sınavda da başarısız olursa doktora programıyla ilişiği kesilir. Enstitü yönetim kurulu ilişik kesme kararı vermeden önce en az şu sorular cevaplanmalıdır:

İlk sınav gerçekten Yönetmeliğe uygun yapılmış mıdır?
İkinci sınav yalnız başarısız olunan bölüm veya bölümlerden mi yapılmıştır?
İkinci sınav bir sonraki yarıyılda mı gerçekleştirilmiştir?
Jüri her iki sınavda da usulüne uygun oluşturulmuş mudur?
Üniversitenin başarı eşiği ve puan ağırlıkları doğru uygulanmış mıdır?
İkinci başarısızlık, ayrı jüri puanları ve gerekçeli tutanakla gösterilmiş midir?
İlişik kesme kararı yetkili kurul tarafından mı alınmıştır?

İlişik kesme, sınav sonucuna dayanan bir sonraki idarî işlemdir. Dayanak sınav sonucu hukuka aykırıysa, buna bağlı ilişik kesme kararının sebep unsuru da tartışmalı hâle gelecektir. Ancak mahkemenin sınav sonucunu iptal etmesi öğrenciyi kendiliğinden “başarılı” ilan ettiği anlamına gelmez. İdarenin, mahkeme kararının gerekçesine uygun biçimde yeniden değerlendirme veya sınav süreci yürütmesi gerekebilir.

Danıştay E.2021/4544, K.2023/4674 kararında ne oldu?

Danıştay 8. Dairesinin kararında, gıda mühendisliği doktora öğrencisinin yeterlik sınavında ikinci kez başarısız sayılması üzerine doktora programıyla ilişiğinin kesilmesi incelenmiştir.

İlk derece mahkemesi; sözlü sınavda sorulan soruların doğru cevaplarının ve öğrencinin cevaplarının tutanakta bulunmadığını, her jüri üyesinin ayrı not vermediğini ve gerekçe göstermeden toplu biçimde başarısız sayıldığını belirterek ilişik kesme işlemini iptal etmiştir. Bölge idare mahkemesi istinaf başvurusunu reddetmiştir.

Danıştay, sonucu hukuka uygun bulmuş; ancak gerekçeyi yeniden kurmuştur. Daire, doktora yeterlik sözlü sınavının kendine özgü akademik niteliğini dikkate alarak her sorunun ve öğrencinin verdiği bütün cevapların tutanakta yer almasını zorunlu görmemiştir. Buna karşılık cevapların genel değerlendirmesinin yapılmasını, öğrencinin hangi akademik gerekçelerle yeterli bulunmadığının açıklanmasını ve her jüri üyesinin ayrı puan ile gerekçesini tutanağa bağlamasını yargısal denetim için gerekli kabul etmiştir.

“...öğrencinin hangi gerekçelerle akademik yönden doktora yapmaya yeterli olmadığının açıkça gerekçeli olarak ortaya konulması ve bu hususun her bir jüri üyesince gerekçelendirilerek ayrı ayrı puan verilerek tutanağa bağlanması...”

Somut dosyada jüri üyelerinin ayrı tutanak ve gerekçe oluşturmadığı, ortak bir not dahi verilmeden yalnız “başarısız” sayılması hukuka aykırı bulunmuştur.

Hangi eksiklikler sınav sonucunu hukuka aykırı hâle getirebilir?

Beş kişilik sınav jürisinin veya dış kurum üyelerinin usule aykırı belirlenmesi,
Danışmanın oy hakkına ilişkin yönetim kurulu kararının bulunmaması veya karara aykırı oy kullanması,
Yazılı sınavı geçemeyen öğrencinin sözlü sınava alınması,
İlan edilmiş başarı puanı veya yazılı-sözlü ağırlığının değiştirilmesi,
Her jüri üyesinin ayrı puanının bulunmaması,
Başarısızlığın somut akademik gerekçe yerine yalnız tek kelimeyle açıklanması,
Jüri listesi, katılım, oy ve sonuç tutanakları arasında çelişki bulunması,
İlk sınavda başarılı olunan bölümün ikinci sınavda yeniden zorunlu tutulması,
İkinci sınavın bir sonraki yarıyıl dışında gerçekleştirilmesi,
İkinci başarısızlık usulüne uygun kesinleşmeden ilişik kesme kararı verilmesi,
Yetkisiz kurul veya makam tarafından ilişik kesme işlemi tesis edilmesi.

İlk sınav sonucu ile ilişik kesme kararı ayrı ayrı dava konusu olabilir mi?

İkinci defa doktora yeterlilik sınavından başarısız olunması üzerine ilişik kesme kararı verilmişse uyuşmazlık çoğunlukla birbirine bağlı (zincirleme) üç işlemi içerir:

İlk yeterlik sınavındaki başarısızlık,
İkinci yeterlik sınavındaki başarısızlık,
Enstitü yönetim kurulunun ilişik kesme kararı.

Dava dilekçesinde hangi işlemin veya işlemlerin iptalinin istendiği açık kurulmalıdır.

Doktora yeterlik sınavına karşı dava nerede ve ne kadar sürede açılır?

Devlet üniversitesinin doktora yeterlik sınavı sonucu ve buna bağlı ilişik kesme kararı idarî işlemdir. Özel bir süre öngörülmemişse 2577 sayılı İdarî Yargılama Usulü Kanununun 7. maddesi uyarınca, yazılı bildirimi izleyen günden itibaren genel olarak 60 gün içinde idare mahkemesinde iptal davası açılır.

Üniversitenin kendi yaptığı doktora yeterlik sınavı, Millî Eğitim Bakanlığı veya ÖSYM tarafından gerçekleştirilen merkezî ve ortak sınav değildir. Bu nedenle İYUK m.20/B'deki merkezî sınavlara özgü on günlük özel dava süresi kural olarak bu sınava uygulanmaz.

Yürütmenin durdurulması istenebilir mi?

Evet. İptal davası açılması sınav veya ilişik kesme işlemini kendiliğinden durdurmaz. İYUK m.27 uyarınca yürütmenin durdurulması için işlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması şartlarının birlikte gösterilmesi gerekir.

Doktora yeterlik uyuşmazlığında telafisi güç zarar iddiası;

öğrencilik statüsünün sona ermesi,
tez ve akademik çalışma takviminin kesintiye uğraması,
bir sonraki sınav veya tez aşamasına geçilememesi,
burs, proje veya araştırma imkânlarının etkilenmesi,
50/d araştırma görevliliği bakımından ayrı bir personel işlemi riskinin doğması

gibi somut sonuçlarla kurulabilir. Ancak unutulmamalıdır ki, yürütmenin durdurulması kararı öğrenciyi doğrudan yeterlik sınavında başarılı saymaz. Kararın kapsamına göre ilişik kesme işleminin uygulanması geçici olarak durabilir ve idarenin öğrencilik statüsüyle ilgili geçici işlemleri yeniden düzenlemesi gerekebilir.

Mahkeme sınavı iptal ederse öğrenci doğrudan başarılı sayılır mı?

Kural olarak hayır. İdarî yargı, akademik jüri yerine geçerek öğrenciye not vermez. Mahkeme; sınavın yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka uygunluğunu denetler. Gerekçe, puanlama veya jüri oluşumu hukuka aykırıysa sınav sonucu ve buna bağlı ilişik kesme işlemi iptal edilebilir. İptal kararının uygulanması, kararın gerekçesine göre değişir.

Öğrenci aynı zamanda 50/d araştırma görevlisiyse ne olur?

Doktora öğrenciliği ile 2547 sayılı Kanunun 50/d maddesine dayalı araştırma görevliliği aynı statü değildir. Yeterlik sınavında başarısızlık önce öğrencilik bakımından sonuç doğurur. Öğrencilik ilişiğinin kesilmesi daha sonra kadro veya atama bakımından ayrı bir personel işlemine dayanak yapılabilir.

Bu durumda;

yeterlik sınavı sonucu,
doktora programıyla ilişik kesme kararı,
araştırma görevliliğiyle ilişik kesme veya yeniden atamama işlemi

ayrı ayrı alınmalıdır. Ayrıntılı bilgi için 50/d araştırma görevlisinin sözleşme feshi ve ilişik kesme başlıklı yazımız incelenebilir.

Bu makalenin konusu doktora yeterlik sınavıdır. Tez savunması, tez izleme komitesi veya doktora tezinin reddi farklı usul ve sonuçlara tabidir. Bu aşamalar için lisansüstü tezde başarısızlık ve ilişik kesme başlıklı yazımız ayrıca değerlendirilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

İlk doktora yeterlik sınavında başarısız olan öğrencinin ilişiği hemen kesilir mi?

Hayır. Öğrenci, başarısız olduğu bölüm veya bölümlerden bir sonraki yarıyılda yeniden sınava alınır. İlişik kesme, ikinci sınavda da başarısızlık hâlinde gündeme gelir.

Doktora yeterlik sınavına kaç kez girilebilir?

Bir öğrenci bir yılda en fazla iki kez yeterlik sınavına girebilir. İlk başarısızlıktan sonra tekrar sınavı bir sonraki yarıyılda ve yalnız başarısız olunan bölüm veya bölümlerden yapılır.

Sözlü sınavdaki bütün soru ve cevapların tutanağa yazılması zorunlu mudur?

Sorulan her sorunun ve bütün cevapların kelimesi kelimesine tutanakta bulunması zorunlu olmasa da, öğrencinin neden yetersiz görüldüğü gerekçeli biçimde açıklanmalı; her jüri üyesinin ayrı puanı ve değerlendirmesi kayda geçirilmelidir.

Doktora yeterlik sözlü sınavının kamera ile kaydedilmesi zorunlu mudur?

İncelenen Danıştay kararında ses ve görüntü kaydı zorunluluğu Dairenin benimsediği gerekçe veya vardığı sonuç değildir; bu görüş tetkik hâkimi düşüncesinde yer almıştır. Güncel çerçeve Yönetmelik de her sınav için genel bir kamera kaydı zorunluluğu kurmamaktadır.

Jüri üyeleri ayrı ayrı puan ve gerekçe vermeli midir?

Danıştayın incelediği sözlü sınav bakımından her jüri üyesinin ayrı puan vermesi ve öğrencinin neden akademik yönden yetersiz bulunduğunu gerekçelendirmesi, nesnellik ve yargısal denetim için gerekli kabul edilmiştir. Yalnız “başarısız” ibaresi yeterli görülmemiştir.

Yazılı sınavı geçip sözlü sınavda kalan öğrenci ikinci sınavda yazılıya tekrar girer mi?

Çerçeve Yönetmelik, öğrencinin yalnız başarısız olduğu bölüm veya bölümlerden yeniden sınava alınacağını düzenler. Yazılı sınavın geçerli biçimde başarıldığı ve yalnız sözlüde başarısız olunduğu dosyada ikinci sınavın kapsamı bu kural ile üniversitenin yürürlükteki yönetmeliğine göre belirlenmelidir.

Doktora yeterlik sınavı iptal davası süresi kaç gündür?

Devlet üniversitesinin yeterlik sınavı veya ilişik kesme işlemine karşı özel bir süre yoksa genel dava açma süresi, yazılı bildirimi izleyen günden itibaren 60 gündür. Her işlem ve bildirim tarihi ayrıca kontrol edilmelidir.

Doktora yeterlik ilişik kesme işleminde yürütmenin durdurulması istenebilir mi?

Evet. İşlemin açıkça hukuka aykırı olması ve uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zarar doğması şartları birlikte gösterilirse yürütmenin durdurulması istenebilir. Dava açılması işlemi kendiliğinden durdurmaz.

Mahkeme yeterlik sınavını iptal ederse öğrenci doğrudan başarılı sayılır mı?

Kural olarak hayır. Mahkeme akademik jüri yerine not vermez. İptal kararının gerekçesine göre üniversitenin hukuka uygun bir jüri ve kayıt düzeniyle yeniden sınav veya değerlendirme yapması gerekebilir.

Yeterlik sınavında başarısız olan 50/d araştırma görevlisinin kadrosu otomatik sona erer mi?

Öğrencilik ve araştırma görevliliği ayrı statülerdir. Yeterlik sonucu ve doktora programıyla ilişik kesme, personel işleminin dayanağı olabilir; ancak kadroyla ilişik kesme veya yeniden atamama ayrıca tesis edilen bir işlem olarak incelenmelidir.

Sonuç ve Hukuki Destek

Doktora yeterlik sınavı, jürinin akademik değerlendirme alanıdır; fakat yargısal denetim dışında değildir. En kritik belgeler, sınav tarihindeki üniversite yönetmeliği, jüri görevlendirmeleri, her jüri üyesinin ayrı puan ve gerekçesi, yazılı-sözlü sınav kayıtları ile enstitü yönetim kurulu kararlarıdır. İkinci başarısızlık ilişik kesme sonucu doğurabileceği için evrak ve bildirim tarihlerinin sonuçtan hemen sonra toplanması önem taşır.

Sınav tutanağı, jüri listesi, puanlama belgeleri ve ilişik kesme kararının dosyaya özgü değerlendirilmesi için Büken Hukuk iletişim formu üzerinden görüşme talep edebilirsiniz.

Yasal Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. İçerikte yer alan bilgiler, yayın tarihindeki mevzuat ve uygulama esas alınarak hazırlanmış olup zaman içinde değişiklik gösterebilir. Her dosya kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Kaynaklar

Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği — güncel konsolide metin, özellikle m.19.
Danıştay 8. Daire, 13.10.2023, E.2021/4544, K.2023/4674 — resmî tam metin.
2577 sayılı İdarî Yargılama Usulü Kanunu — güncel konsolide metin, özellikle m.7, m.20/B ve m.27.