Doçentlik Özgünlük İddiası Başarısızlık Sebebi midir?

Doçentlik özgünlük iddiası, jüri üyesinin eser incelemesi sonunda düzenlediği raporda adayın eserlerini özgünlük yönünden yetersiz bulduğunu ileri sürmesidir. Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin birinci fıkrası “eserlerin nitelik ve özgünlüğü”nü doçentlik başvurularının değerlendirildiği yönler arasında sayar; bu nedenle özgünlük, jüri üyesinin başarısız raporuna dayanak olabilecek bir değerlendirme yönüdür. Ancak adayın başarılı veya başarısız sayılmasını tek bir jüri üyesinin görüşü değil, Yönetmeliğin 6 ncı maddesinin sekizinci fıkrasındaki jüri üyelerinin çoğunluk görüşü belirler. 2547 sayılı Kanun ve Doçentlik Yönetmeliği uyarınca eserin neden özgünlükten yoksun bulunduğunun jüri raporunda ayrıntılı ve gerekçeli biçimde ortaya konulması da gerekir. Özellikle bir yayının lisansüstü tezden üretilmiş olması, her durumda özgün olmadığı anlamına gelmez. Jürinin adayın eserlerini yeterince özgün bulmaması da her durumda intihal veya etik ihlal sonucuna yol açmaz. Özgünlük iddiası ayrıca yayınların niteliğine yönelik eleştirilerden, konu yoğunlaşması iddiasından ve derleme makale tartışmasından farklıdır.

Bilimsel Yayın Etiğinde Özgünlük ve İntihal Kavramları

Doçentlik uyuşmazlıklarında “özgünlük”, “orijinallik”, “yayın niteliği”, “intihal” ve “etik ihlal” kavramları sıklıkla birbirine karıştırılmakta ve bu durum idari uyuşmazlıklara zemin hazırlamaktadır. Kanaatimizce doçentlik başvuru şartlarında geçen **“özgün bilimsel yayın” **veya “orijinal makale” ifadesi, daha önce dünyada hiç görülmemiş mutlak bir yeniliği değil; yazarın bağımsız fikri çabasıyla ortaya konulmuş ve FSEK anlamında hususiyet taşıyan bilimsel araştırma ürününü ifade eder. Eserin alana getirdiği yenilik ise eser inceleme aşamasındaki özgünlük değerlendirmesinin konusudur.

İntihal, başkalarının fikirlerini, metotlarını, verilerini, uygulamalarını, yazılarını veya eserlerini, sahiplerine bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseriymiş gibi sunma fiilidir. Kendinden aşırma ve yanıltıcı beyan ise yazarın daha önce yayımlanmış kendi lisansüstü tezinden veya çalışmalarından kaynak göstermeksizin parçalar aktarması ve bunu doçentlik başvurusunda tezden üretilmemiş, bağımsız ve yeni bir çalışma gibi beyan etmesidir. Tekrar yayım, bir araştırmanın aynı sonuçlarını içeren birden fazla eseri akademik yükselmede ayrı eserler olarak sunmaktır. Dilimleme ise bir araştırmanın sonuçlarını bütünlüğünü bozacak şekilde uygunsuz parçalara ayırarak ve birbirine atıf yapmadan ayrı yayınlar olarak sunmaktır.

Turnitin ve benzeri intihal tespit yazılımlarından alınan, metinsel çakışmaları yüzde olarak gösteren teknik raporlardaki oranlar, tek başına bilimsel özgünlüğün yokluğunun ya da etik ihlalin kesin delili değildir; bu raporlar yalnızca benzerlik taraması niteliğindedir.

Doçentlik Özgünlük İddiası Doçentlik Başvurusunun Hangi Aşamasında Yer Alır?

Özgünlük değerlendirmesi, Doçentlik Komisyonunun asgari başvuru şartı incelemesinde veya Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Komisyonunun etik incelemesinde değil; adayın asgari başvuru şartlarını sağladığı ve etik ihlalinin bulunmadığı tespit edildikten sonra doçentlik jürisinin yaptığı eser inceleme aşamasında yer alır. Yönetmeliğin 6 ncı maddesinin ikinci fıkrasına göre jüri, bu aşamada adayın akademik çalışmalarının niteliği ve bilim/sanat alanına katkısını esas alarak “başarılı” veya “başarısız” bulduğunu belirten ayrıntılı ve gerekçeli bir değerlendirme raporu hazırlar.

Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasında 14/10/2025 tarihli değişiklikle yeniden yazılan cümleye göre doçentlik başvuruları şu yönlerden değerlendirilir:

• adayın bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun hareket edip etmediği
• asgari başvuru şartlarını sağlayıp sağlamadığı
• eserlerin nitelik ve özgünlüğü
• bilim alanına yaptığı katkısı
• bir bütün hâlinde alanındaki yetkinliği

Özgünlük ölçütü, doçentlik jürisinin eser inceleme aşamasındaki takdir yetkisi içinde öznel yorumlara en açık alandır. Jüri üyeleri, eserlerin daha önce defalarca çalışılmış ve yayın hâline getirilmiş konulara ilişkin olduğu, bilim dünyasına bir katkı sağlamadığı veya yeni ve farklı bir fikri yansıtmadığı gerekçesiyle özgünlük eleştirisinde bulunabilmektedir. Ancak bu takdir yetkisi sınırsız değildir; keyfilikten uzak ve denetlenebilir bilimsel ölçütlere dayanmalıdır.

Gerekçesiz özgünlük eleştirisi, jürinin hiçbir somut literatür karşılaştırması yapmadan ve hangi önceki çalışmalara dayandığını belirtmeden soyut olarak “eser özgün değildir” veya “bilime katkısı yoktur” demesidir. 2547 sayılı Kanunun 24 üncü maddesinin (b) fıkrası ve Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin ikinci fıkrası, jüri raporunun ayrıntılı ve gerekçeli olmasını ister. Soyut bir özgünlük eleştirisi bu nedenle takdir yetkisinin keyfi kullanıldığı ve gerekçe ilkesine aykırı davranıldığı iddiasını gündeme getirir. Gerekçeli değerlendirme ise eserin neden özgün olmadığının, hangi çalışmalarla örtüştüğünün, metodolojisinin ve bulgularının literatürde daha önce yayımlanmış hangi çalışmaların tekrarı niteliğinde olduğunun ve hangi gerekçeyle yeni bir fikir sunmadığının açık, net ve bilimsel olarak denetlenebilir biçimde ortaya konulmasıdır. Jüri raporunun bu yönden yargısal denetimi doçentlikte jüri raporunun hukuki denetimi sayfasında ayrıca yer alır.

Asgari Başvuru Şartındaki “Özgünlük” İle Eser Değerlendirmesindeki Özgünlükle Aynı mıdır?

Hayır, aynı anlam ve kapsamda değildir. 2547 sayılı Kanunun 24 üncü maddesinin (a) fıkrasının (3) numaralı bendi başvuru şartını “yeterli sayı ve nitelikte özgün bilimsel yayın ve çalışmalar” yapmış olmak, Doçentlik Yönetmeliğinin 4 üncü maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendi ise “asgari sayı ve nitelikte özgün bilimsel yayın ve çalışmalar” yapmış olmak olarak düzenler. Kanaatimizce asgari başvuru şartındaki “özgün/orijinal eser” ibaresi biçimsel ve hukuki bir ölçüttür. Bu ölçüt, FSEK bağlamında bilimsel bir eser vücuda getirilmiş olmasını, çalışmanın bağımsız bir araştırma niteliği taşımasını ve yazarın asgari hususiyetini yansıtmasını ifade eder; dünyada daha önce hiç çalışılmamış mutlak bir yenilik aranmaz. Fikri mülkiyet hukukunda da orijinallik, eserin başka bir eserden aynen kopyalanmaması, bağımsız olarak yaratılması ve yazarının hususiyetini yansıtan asgari düzeyde yaratıcılık içermesi olarak anlaşılır.

Eser inceleme aşamasında aranan özgünlük ise esasa ve liyakate ilişkin bir ölçüttür. Jürinin akademik takdiriyle belirlenir ve çalışmanın alandaki mevcut literatüre getirdiği yeni bakış açısını, farklı fikir ve analizleri, yöntem derinliğini ifade eder.

Yönetmelikte de iki incelemenin birbirinin yerine geçmediği açıkça düzenlenmiştir. Yönetmeliğe göre adayın asgari başvuru şartlarını sağlamış olması, eser değerlendirmesinde başarılı olduğu anlamına gelmez. İki incelemenin sonuçları da farklıdır. Asgari başvuru şartlarını sağlamadığı tespit edilen adayın başvurusu, 6 ncı maddenin birinci fıkrasının (a) bendine göre Doçentlik Komisyonu tarafından iptal edilir; aday, iptal gerekçelerini dikkate alarak başvuru şartlarını sağlamak kaydıyla izleyen dönemde yeniden başvurabilir. Eser incelemesinde başarısız bulunan aday ise 6 ncı maddenin sekizinci fıkrasına göre jüri tarafından eksik bulunan eser ve faaliyetleri tamamlamak kaydıyla en erken izleyen üçüncü dönemde yeniden başvurabilir.

Özgünlük İddiası ile Yayın Niteliği İddiasının Ayrımı

Yayın niteliği; yayının metodolojik kurgusu, veri toplama ve analiz araçlarının doğruluğu, akademik yazım kurallarına uygunluğu, yayımlandığı derginin tarandığı indeks ve bilimsel güvenilirlik gibi geniş kapsamlı teknik ve akademik standartları ifade eder. Doçentlik Yönetmeliği nitelik ile özgünlüğü “eserlerin nitelik ve özgünlüğü” ifadesinde birlikte ancak iki ayrı kelimeyle sayar; bilim alanına katkıyı ise ayrı bir değerlendirme yönü olarak düzenler. Özgünlük, eserin bilineni tekrar edip etmediği ve yeni ve farklı bir fikir, yaklaşım veya analiz ortaya koyup koymadığıyla ilgilidir. Bir yayın yöntem, biçim ve dil açısından çok yüksek nitelikte hazırlanmış olabilir; ancak konusu daha önce defalarca çalışılmış ve yeni hiçbir fikir üretilmemişse “nitelikli ama özgün değil” olarak değerlendirilebilir. Yayın niteliği iddiası hakkında ayrıntılı bilgi doçentlik yayın niteliği iddiası ve jüri raporundaki yeri makalemizde yer almaktadır.

Özgünlük İddiası ile Etik İhlal ve İntihal İddiasının Ayrımı

Doktrinde özgünlük ile intihal kesin sınırlarla birbirinden ayrılmaktadır. Özgünlük, temel olarak çalışmanın akademik önemi ve araştırma yapılan alana katkısıyla ilgiliyken intihal, çalışmanın ahlaki ve etik boyutuyla ilgilidir. Bir eserin intihal içermemesi etik bir asgari standarttır; eserin bilimsel alana ne ölçüde katkı sunduğu ve özgün olup olmadığı ise liyakat ve nitelik değerlendirmesinin konusudur. Doktrinde, bir metnin intihale konu olabilmesi için mutlaka özgün bir fikir içermesinin gerekmediği, başkasının özgün olmayan bir derlemesini atıfsız iktibas etmenin de intihal teşkil edeceği savunulmaktadır.

Özgünlük ile intihal ve etik ihlal şu hususlarda birbirinden ayrılır:

• İçerik ve nitelik farkı: Özgünlük iddiası çalışmanın bilimsel değeri ve akademik başarısıyla ilgilidir. İntihal ve etik ihlaller ise çalışmanın bilim ahlakına, hukuka uygunluğuna ve usul kurallarına riayetine ilişkindir.
• İntihalin varlığı için özgünlük şart değildir: İntihal, başkasının metin, veri veya fikrini atıfsız almaktır. Doktrindeki bu görüşe göre alıntılanan metnin özgün bir fikir içermesi gerekmez; alelade bir derlemenin bile atıfsız iktibası intihaldir.
• Sonuçları bakımından: Bir eserin özgün bulunmaması, eser incelemesinde jüri üyesinin başarısız raporuna dayanak olabilir; tek başına disiplin suçu veya etik ihlal teşkil etmez. İntihal ve diğer etik ihlal iddiaları ise Yönetmeliğin 7 nci maddesine göre ilgili Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Komisyonunda incelenir ve karar verilinceye kadar Üniversitelerarası Kurul doçentlik başvurusuyla ilgili işlem yapmaz. Etik ihlal tespit edilirse başvuru iptal edilir ve karar, disiplin ve diğer idari işlemlerin başlatılması amacıyla adayın bağlı olduğu kuruma bildirilir.
• Kendinden aşırma ayrımı: Adayın tezinden ürettiği yayınları teze atıf yapmadan yeni bir araştırma gibi sunması, özgünlük eksikliğinden öte jüriyi yanıltmaya yönelik bir etik ihlal olarak değerlendirilebilir. Yönetmeliğin 4 üncü maddesinin sekizinci fıkrasına göre doçent adayları özgeçmiş ve eserler listesinde tüm akademik çalışmalarını belirtmek zorundadır. 7 nci maddenin dokuzuncu fıkrasına göre adayın yanıltıcı bilgi veya belge sunduğunun ileri sürülmesi ya da resen tespit edilmesi hâlinde, karar verilinceye kadar Üniversitelerarası Kurul başvuruyla ilgili işlem yapmaz; iddianın doğru olduğu tespit edilirse başvuru iptal edilir.

Etik ihlal türleri ve savunma süreci doçentlikte etik ihlal türleri ve savunma süreci sayfasında ayrıca yer alır.

Tezden Üretilen Yayınların Özgünlüğüne Dair Değerlendirme

1. Başvuru Koşulundaki Özel Düzenleme (Asgari Şart Boyutu)

Bazı temel alanların doçentlik kriterlerinde yer alan “lisansüstü tezlerden üretilmemiş olmak” kaydı, ilgili temel alana ve döneme özgü olarak konulmuş nesnel ve biçimsel bir asgari başvuru şartıdır. Bu kayıt, tezin veya tezden üretilen yayının bilimsel değerinden ve özgünlüğünden bağımsız olarak, adayın lisansüstü tez çalışması dışında da bağımsız araştırma ve yayın yapıp yapmadığını ölçmeyi hedefler. Bu kaydın arandığı temel alanlarda aday, kriterde belirtilen sayıda yayını tez dışı çalışmalarından sunmak zorundadır.

2. Bilimsel Özgünlük ve Geliştirilmiş Yayın Ayrımı (Eser Değerlendirmesi Boyutu)

Bir çalışmanın doktora teziyle bağlantılı olması veya tezin genişletilmesiyle oluşturulması, o çalışmanın bilimsel kıymetini ve özgünlüğünü kendiliğinden ortadan kaldırmaz:

• Tez konusuyla bağlantılı ve geliştirilmiş çalışmalar: Adayın doktora tez konusuyla bağlantılı makaleler yazması veya tezi geliştiren yeni çalışmalar ortaya koyması, adayın o alanda derinleştiğini gösterir; bu durum doğrudan başarısızlık veya özgünlük yokluğu sebebi sayılamaz.
• Genişletilmiş baskılar ve yeni bulgular: Doktora tez çalışmasının yeni veriler, deneyler veya analizler eklenerek genişletilmesi ve bağımsız bir esere dönüştürülmesi, bu durumun eserde açıkça belirtilmesi hâlinde, çalışmanın yeni kısımlarının bilimsel katkı sunduğu ve etik ihlal teşkil etmediği sonucuna götürebilir.

3. Hukuki Sonuçların Ayrışması

• Asgari koşul bakımından: Başvurulan temel alanın kriterlerinde belirli sayıda makalenin lisansüstü tezden üretilmemiş olması şartı aranıyorsa ve sunulan makalelerin tümü tezden üretilmişse, eserin bilimsel niteliği ne olursa olsun adayın asgari başvuru şartlarını sağlamadığı sonucuna varılır ve başvuru, Yönetmeliğin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasının (a) bendine göre Doçentlik Komisyonu tarafından iptal edilir. Ancak aday, tezden üretilen makaleleri dışında bu koşulu karşılayan yeterli sayıda bağımsız makale sunmuşsa bu şart sağlanmış olur.
• Etik ihlal bakımından: Tezden üretilen bir yayının doçentlik başvurusunda teze atıf yapılmaksızın bağımsız ve yeni bir araştırma gibi sunulması hâlinde mesele özgünlükten çıkar ve yanıltıcı beyan veya tekrar yayım iddiaları kapsamında etik incelemenin konusu hâline gelebilir. Buna karşılık teze usulünce atıf yapılmış ve başvuru kurallarına uyulmuşsa, tezden üretilme durumu bir etik ihlal değil, yalnızca ilgili kategorideki şartın sağlanıp sağlanmadığı meselesidir.
• Tezde intihal tespiti bakımından: Yönetmeliğin 4 üncü maddesinin 14/10/2025 tarihli değişiklikle eklenen dokuzuncu fıkrasına göre lisansüstü tezlerindeki intihal ve sahtecilik sebebiyle başvurusu iptal edilen adaylar, bu tezleri kullanarak tekrar doçentlik başvurusunda bulunamaz; bu hükme aykırı başvurular Üniversitelerarası Kurul Başkanlığı tarafından reddedilir.

Özetle, lisansüstü tezden üretilmiş bir yayın kendi içinde bilimsel açıdan özgün kabul edilebilir; ancak başvurulan temel alanın doçentlik kriterlerinde açıkça “tezden üretilmemiş olma” koşulu aranıyorsa, bu yayın ilgili asgari şartın karşılanmasında kullanılamaz.

Sonuç ve Hukuki Destek

Doçentlik başvuru ve değerlendirme sürecinde özgünlük, adayın yalnızca biçimsel bir şartı yerine getirmesini değil, bağımsız bir bilim insanı olarak akademik liyakatini ve bilime yaptığı somut katkıyı ortaya koymasını sağlayan kurucu bir ölçüttür. Özgünlük bir yandan doçentlik kriterlerinde aranabilen, lisansüstü tezden bağımsız bilimsel eser üretme şartının nesnel zeminini oluşturur; diğer yandan jürinin eser inceleme aşamasında adayın bilineni tekrar etmeyen, yeni ve farklı fikrî ve metodolojik katkılarını takdir ettiği esas liyakat ölçütüdür. Özgünlüğün asgari sınırını bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygunluk oluşturur; adayın intihal, dilimleme veya yanıltıcı beyan gibi etik ihlallerden uzak kalarak bilim dünyasına kattığı özgün değer, doçentlik unvanına hak kazanmasının temel meşruiyet kaynağıdır. Bununla birlikte özgünlük gerekçesine dayanan başarısız raporun ayrıntılı ve gerekçeli olması gerekir ve adayın başarısız sayılıp sayılmayacağını jüri çoğunluğu belirler.

Büken Hukuk & Danışmanlık Bürosu, akademik dava avukatı olarak idare hukukunun tüm alanlarında, özellikle de Yükseköğretim Hukuku kapsamındaki doçentlik, atama, disiplin, etik, unvan ve kadro davaları dahil tüm alt dallarında faaliyet göstermektedir. Büromuzdan randevu almak için 0507 057 53 35 numaralı telefondan veya iletişim sayfasından ulaşılabilir.

Yasal Uyarı: Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut olaya ilişkin hukuki görüş niteliği taşımaz. İçerikte yer alan bilgiler, yayın tarihindeki mevzuat ve uygulama esas alınarak hazırlanmış olup zaman içinde değişiklik gösterebilir. Her dosya kendi koşulları çerçevesinde değerlendirilmelidir.

Sık Sorulan Sorular

Doçentlik özgünlük iddiası nedir?

Mevzuatta “özgünlük iddiası” adıyla tanımlanmış bir kavram yoktur. İfade, jüri üyesinin raporunda adayın eserlerini özgünlük yönünden yetersiz bulduğunu ileri sürmesini anlatır. Dayanağı, Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasında değerlendirme yönleri arasında sayılan “eserlerin nitelik ve özgünlüğü”dür.

Özgünlük iddiası hangi incelemeye aittir?

Eserin kendi değerine yönelik ileri sürüldüğünde eser değerlendirmesine, yani etik ihlal bulunmayan ve asgari başvuru şartlarını sağlayan aday için hazırlanan başarılı veya başarısız raporuna aittir. Bu rapor, Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin ikinci fıkrasına göre ayrıntılı ve gerekçeli olmalıdır.

Asgari başvuru şartlarını sağlamak özgünlük incelemesinden geçildiği anlamına gelir mi?

Gelmez. Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasına 14/10/2025 tarihli değişiklikle eklenen cümleye göre adayın asgari başvuru şartlarını sağlamış olması eser değerlendirmesinde başarılı olduğu anlamına gelmez.

Özgünlük iddiası konu yoğunlaşması iddiasıyla aynı mıdır?

Aynı değildir. Özgünlük, Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin birinci fıkrasında adıyla sayılan bir değerlendirme yönüdür. Konu yoğunlaşması ifadesi ise 2547 sayılı Kanunda ve Doçentlik Yönetmeliğinde geçmez.

Özgünlük iddiası yayın niteliği iddiasıyla aynı mıdır?

Aynı değildir. Yönetmelik “eserlerin nitelik ve özgünlüğü” ifadesinde iki kelimeyi ayrı ayrı yazar. Yetersiz nitelik ve özgünlükten yoksunluk, metnin dilinde iki ayrı tespittir.

Özgünlük iddiası derleme makale sayılmasıyla aynı mıdır?

Aynı değildir. Derleme ifadesi 2547 sayılı Kanunda ve Doçentlik Yönetmeliğinde geçmez. Bir yayının derleme sayılması eserin türüne ilişkin bir sorudur; özgünlük ise yönetmeliğin eser değerlendirmesinde saydığı yönlerden biridir.

Özgünlük iddiası intihal iddiasıyla aynı mıdır?

Aynı değildir. İntihal, bilimsel araştırma ve yayın etiği ihlalleri arasında yer alır ve Doçentlik Yönetmeliğinin 7 nci maddesine göre jüri üyesinin gerekçeli bildirimiyle ilgili Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Komisyonunda incelenir. Etik ihlal tespiti başvurunun iptaline, özgünlük yönünden yapılan değerlendirme ise başarılı veya başarısız sonucuna bağlanır.

Tek jüri üyesinin özgünlük iddiası adayı başarısız kılar mı?

Tek başına kılmaz. Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin sekizinci fıkrasına göre beş üyeli jürilerde en az üç, üç üyeli jürilerde en az iki üyenin adayı başarılı bulması hâlinde aday başarılı sayılır.

Özgünlük gerekçesiyle başarısız bulunan aday ne zaman yeniden başvurabilir?

Doçentlik Yönetmeliğinin 6 ncı maddesinin sekizinci fıkrasına göre başarısız bulunan aday, jüri tarafından eksik bulunan eser ve faaliyetleri tamamlamak kaydıyla, müracaat dönemi esas alınarak en erken izleyen üçüncü dönemde yeniden başvurabilir. Aynı alandan yapılan yeni başvuruda başarısız sayılmaya esas raporlar, jüri üyelerinin isimleri gizlenerek yeni jürinin erişimine açılır.

Kaynakça:

• "Doçentlik Yönetmeliği (RG 15/4/2018, 30392; son değişiklik RG 14/10/2025, 33047): https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=24519&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5"
• "2547 sayılı Yükseköğretim Kanunu, güncel konsolide metin: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuatmetin/1.5.2547.htm"